Sześć dyrektyw, które obowiązują także we Włoszech

Kto trafia na tę stronę i co mu się przydarzyło

Najczęściej czyta ją osoba, która została zatrzymana we Włoszech i nie rozumie, co się dzieje. Nie zna języka, nie wie, w jakim jest charakterze, i słyszy słowa, których nie umie przełożyć. Funkcjonariusze podsuwają dokumenty do podpisu, a ona zastanawia się, czy ma prawo do tłumacza, do obrońcy i do informacji, dlaczego jest zatrzymana. Odpowiedź brzmi: tak, i prawa te nie zależą od dobrej woli funkcjonariusza, lecz od standardów, które obowiązują w całej Unii.

Inna sytuacja dotyczy rodziny, która dowiaduje się o zatrzymaniu z krótkiego telefonu. Bliscy pytają, czy zatrzymany powinien był otrzymać pouczenie na piśmie, czy ktoś powinien był zawiadomić konsulat, i czy mogą liczyć na to, że obrońca będzie obecny od początku. Nie wiedzą, które z tych praw zostały zachowane, a które pominięto.

Jeszcze inna sytuacja to osoba, która została już przesłuchana i dopiero teraz zaczyna rozumieć, że czegoś jej brakowało: tłumacza, który znał język, albo pouczenia o prawie do milczenia. Zastanawia się, czy da się to jeszcze naprawić, i obawia się, że milczenie rzutuje na ocenę wszystkiego, co powiedziała.

Spotykamy też rodziców młodych ludzi, którzy zostali zatrzymani podczas wyjazdu. Pytają, czy małoletni ma szczególne prawa, i czy rodzice powinni być powiadomieni. Wszystkie te osoby potrzebują tego samego: wiedzy o tym, co przysługuje, i umiejętności zgłoszenia tego w chwili czynności, a nie po miesiącach.

Jak prawa podejrzanego wpływają na początkowe dni po zatrzymaniu

Prawa te mają bardzo praktyczne skutki dla codzienności osoby zatrzymanej i jej rodziny. Tłumacz, który jest obecny przy czynnościach, decyduje o tym, czy osoba rozumie, co podpisuje. Pouczenie na piśmie, wręczone w języku, który rozumie, pozwala jej wrócić do niego w celi i przemyśleć. Obrońca obecny od początku zmienia przebieg przesłuchania i często także nastrój zatrzymanego, bo ten ma poczucie, że nie jest sam.

Dla rodziny skutki są odczuwalne od razu. Jeśli konsulat został zawiadomiony, rodzina może uzyskać informację o tym, gdzie zatrzymany przebywa, i o jego stanie. Jeśli zawiadomienia zabrakło, bliscy szukają go po komisariatach, tracą czas i dowiadują się o zarzutach z niepewnych źródeł.

W pracy skutki zależą od tego, jak szybko zatrzymany może się skontaktować z pracodawcą. Możliwość przekazania krótkiej wiadomości rodzinie lub pracodawcy, o ile organy na to pozwalają, chroni przed utratą miejsca zatrudnienia. Warto zapytać obrońcę, jakie kontakty są dozwolone i w jakiej formie.

Dla małoletnich dochodzą szczególne wymagania: obecność osoby dorosłej, szczególna ochrona przy przesłuchaniu, uwzględnienie wieku. Ich pominięcie ma skutki dla wartości wypowiedzi, o czym warto wiedzieć, zanim rodzice zdecydują, jak postąpić.

Dochodzi życie rodzinne: pozbawiony kontaktu z bliskimi zatrzymany traci poczucie bezpieczeństwa, a rodzina jest w ciągłej niepewności. Prawo do poinformowania o zatrzymaniu kogoś bliskiego istnieje po to, aby ograniczyć ten skutek. Warto zapytać obrońcę, kogo i w jakiej formie można zawiadomić, bo bywają ograniczenia związane z dobrem postępowania.

Decyzje, które trzeba podjąć, gdy prawa nie zostały zachowane

Gdy okazuje się, że któreś z praw nie zostało zachowane, osoba objęta sprawą stoi przed wyborami, których cena zależy od etapu postępowania.

• Zgłosić zastrzeżenie od razu czy po rozmowie z obrońcą. Zgłoszenie od razu, do protokołu, tworzy ślad. Cena: konflikt z funkcjonariuszem i możliwe opóźnienie czynności. Cena zwłoki: trudność w wykazaniu po czasie, czego zabrakło.
• Żądać tłumacza zastępczego czy kontynuować z tym, który jest. Zmiana tłumacza opóźnia czynność, ale pozwala uniknąć zapisu, który nie odpowiada wypowiedzi. Kontynuowanie z nieodpowiednim tłumaczem ryzykuje błędy, których nie da się naprawić.
• Podpisać pouczenie czy odmówić podpisu. Podpis oznacza, że otrzymałeś informacje. Jeśli ich nie rozumiesz, odmowa podpisu z wyjaśnieniem jest uzasadniona.
• Czekać na obrońcę czy zacząć bez niego. Prawo do obrońcy przed przesłuchaniem jest realne, ale korzystanie z niego może opóźnić czynność.
• Wnosić o wyłączenie wypowiedzi czy pogodzić się z jej istnieniem. Brak wymaganych pouczeń może uczynić wypowiedź niewykorzystywalną, ale wymaga to wykazania i terminowego wniosku.

Naruszenie praw ma realne skutki procesowe, ale wymaga śladu. Dlatego zgłaszaj je od razu i proś o odnotowanie w protokole.

Pamiętaj, że decyzje te zależą od chwili. Zastrzeżenie zgłoszone podczas czynności ma większą wagę niż zastrzeżenie złożone po tygodniach. Jeśli nie masz pewności, czy prawo zostało naruszone, zgłoś wątpliwość do protokołu i omów ją z obrońcą. Lepiej odnotować zastrzeżenie, które okaże się zbędne, niż stracić możliwość podniesienia uzasadnionego.

Co zebrać, aby wykazać naruszenie praw

Wykazanie, że prawo nie zostało zachowane, opiera się na dokumentach i wspomnieniach. Im szybciej je zabezpieczysz, tym trudniej będzie je podważyć.

• Pouczenie o prawach, jeśli je otrzymałeś: w jakim języku, w jakiej formie, czy było na piśmie, czy przeczytano je ustnie, czy miałeś je przy sobie w celi.
• Protokoły czynności, ze zdjęciami wszystkich stron: kto był obecny, czy był tłumacz, czy obecny był obrońca, o której godzinie zaczęła się i skończyła czynność.
• Własna notatka z przebiegu, spisana jak najszybciej: czego zabrakło, co zgłoszono, jak zareagowali funkcjonariusze.
• Dowody kontaktu z rodziną i konsulatem: godziny, kto dzwonił, kto odmówił, co powiedziano.
• Dane tłumacza, jeśli je znasz, oraz ocena, czy rozumiał język i terminologię.
• Dokumenty dotyczące wieku, jeśli zatrzymany jest młody: dowód tożsamości, akt urodzenia.
• Dokumenty dotyczące pomocy prawnej: wniosek, decyzja, nazwisko obrońcy z urzędu.

Każdy z tych elementów pomaga obrońcy wykazać, że prawo zostało naruszone, i uzasadnić wniosek o wyłączenie wypowiedzi z materiału dowodowego.

Zachowaj też wszystko, co dotyczy samego zatrzymania: nakaz, wezwanie, protokół, pokwitowanie zabranych rzeczy. Daty i godziny na tych dokumentach pozwalają odtworzyć kolejność zdarzeń i ocenić, czy czas do pouczenia, tłumaczenia i kontaktu z obrońcą był właściwy. Jeśli w celi lub na komisariacie widziałeś zegar, zapisz godziny, które zapamiętałeś, bo to drobiazg, który później okazuje się ważny.

Pytania do adwokata o prawa podejrzanego

Przy prawach podejrzanego liczą się szczegóły. Poniższe pytania pomagają je uporządkować.

• Jakie prawa przysługiwały mi w chwili zatrzymania i które z nich zostały zachowane?
• Czy tłumaczenie ustne było odpowiednie i czy dokumenty istotne dla obrony zostały przetłumaczone na piśmie?
• Czy otrzymałem pouczenie o prawach na piśmie i czy pozostało przy mnie?
• Czy miałem prawo do obrońcy przed przesłuchaniem i czy z niego skorzystano?
• Czy rozmowa z obrońcą była poufna, a jeśli nie, jakie to ma skutki?
• Czy przysługuje mi bezpłatna pomoc prawna i jak ją uzyskać, jeśli nie stać mnie na obrońcę?
• Jakie skutki procesowe ma naruszenie tych praw i w jakim terminie trzeba je podnieść?
• Czy mogę liczyć na to, że wypowiedź złożona bez wymaganych pouczeń zostanie wyłączona?
• Co zrobić, jeśli rodzina nie została powiadomiona o zatrzymaniu?

Dobry obrońca nie obiecuje, że naruszenie praw zakończy sprawę, ale wskazuje, jakie skutki procesowe mogą z niego wynikać.

Zapytaj również, jak postępować, jeśli rodzina nie została powiadomiona, i czy brak powiadomienia ma skutki dla postępowania. Zapytaj, czy tłumacz powinien mieć szczególne kwalifikacje i jak sprawdzić, czy je ma. Zapytaj, czy dokument, który podpisałem bez tłumaczenia, można zakwestionować, i w jakim terminie. Zapytaj wreszcie, jak wyglądają te prawa, gdy zatrzymanie dotyczy wniosku z innego kraju, bo wtedy obowiązują dodatkowe reguły.

Gdy zatrzymanie dotyka Polaka we Włoszech

Dla Polaka zatrzymanego we Włoszech standardy unijne są najbardziej namacalnym wsparciem, bo zapewniają podobny poziom ochrony w Polsce i we Włoszech. W praktyce oznacza to, że tłumacz powinien być zapewniony bezpłatnie, pouczenie powinno być wręczone w zrozumiałym języku, a obrońca powinien być dostępny przed przesłuchaniem. Rodzina w Polsce może powoływać się na te standardy, rozmawiając z konsulatem i z obrońcą.

Różnice w praktyce bywają jednak odczuwalne. Włoskie organy mają własne procedury i własny język urzędowy, a polski zatrzymany często nie zna ich zasad. Dlatego warto, aby rodzina wiedziała, jakie prawa przysługują, i mogła o nich przypominać, rozmawiając z obrońcą. Tłumaczenia pism wymagają czasu, a poczta między krajami nie przyspiesza.

Konsulat odgrywa ważną rolę: może zostać zawiadomiony o zatrzymaniu, ustalić miejsce przebywania i pomóc w kontakcie z rodziną. Nie zastąpi obrońcy ani nie zmieni przebiegu czynności. Różnica czasu rzadko jest kłopotem, ale rozkład godzin pracy urzędów wymaga cierpliwości, szczególnie w weekendy.

Dokumenty z Polski, które mogą pomóc obronie, na przykład zaświadczenia o zatrudnieniu i adresie zamieszkania, trzeba przetłumaczyć i przesłać. Warto zacząć od razu, bo zebranie ich zajmuje czas, a bywają potrzebne już przy początkowych decyzjach o środkach wobec zatrzymanego. Jeśli osoba została zatrzymana na podstawie wniosku z innego kraju, prawa te nabierają dodatkowego znaczenia, bo procedura obejmuje organy kilku państw.

Różnice w praktyce między Polską a Włochami dotyczą też rozumienia pojęć. To, co w Polsce nazywa się pojedynczym słowem, we Włoszech bywa rozbite na kilka instytucji, i odwrotnie. Zatrzymany, który powołuje się na prawo znane z kraju, może usłyszeć, że we Włoszech działa to inaczej. Dlatego obrońca włoski tłumaczy nie tylko słowa, ale i sens procedury. Wymiana pism z Polską, na przykład w sprawie zaświadczeń, wymaga czasu, który w sprawach zatrzymania jest ograniczony.

Jak kancelaria korzysta z unijnych standardów w obronie

Zaczynamy od ustalenia, jakie prawa zostały zachowane, a jakie pominięto. Prosimy o zdjęcia wszystkich dokumentów, które zatrzymany otrzymał, i o opis przebiegu czynności. Wystarczy wiadomość na avvmassimoromano@gmail.com albo prośba o telefon. Rodzina może pomóc, notując godziny rozmów z organami i konsulatem.

Na tej podstawie przygotowujemy ocenę: czy tłumaczenie było odpowiednie, czy pouczenie zostało wręczone, czy obrońca mógł uczestniczyć w czynności. Jeśli widoczne są uchybienia, omawiamy z klientem, czy i kiedy je podnieść, bo od tego zależy, czy wypowiedź zostanie wyłączona z materiału dowodowego.

Kancelaria ma biura w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, więc obrońca może stawić się przy czynnościach w miejscu postępowania. Rozmowy prowadzimy po polsku, po włosku lub po angielsku. Jeśli sprawa dotyczy wniosku z innego kraju, współpracujemy z korespondentem, który zna miejscowe procedury.

Nie składamy obietnic dotyczących wyniku. Zamiast nich przedstawiamy ocenę stanu praw w Twojej sprawie, plan działań i terminy, które trzeba dopilnować. Po każdej czynności przekazujemy krótkie podsumowanie.

Podczas rozmowy z zatrzymanym, odbywanej zwykle w obecności tłumacza, pytamy o to, kto go pouczył, w jakim języku i czy rozumiał. Spisujemy odpowiedzi, a następnie porównujemy je z protokołami. Dzięki temu możemy wskazać organom, w którym miejscu doszło do uchybienia, i zadbać o to, aby zastrzeżenie zostało odnotowane. Rodzinie przekazujemy w prostych słowach, jakie prawa przysługują zatrzymanemu i o co może prosić w rozmowie z konsulatem.

Zachowania, które osłabiają ochronę praw

Prawa podejrzanego działają wtedy, gdy się z nich korzysta. Oto zachowania, które je osłabiają.

• Nie podpisuj pouczenia, którego nie rozumiesz. Podpis oznacza, że otrzymałeś informacje, a trudno później wykazać, że było inaczej.
• Nie rezygnuj z tłumacza dlatego, że „jakoś się dogadamy". Rozmowa po angielsku lub łamaną włoszczyzną nie zastępuje tłumacza przy czynnościach z protokołem.
• Nie zgadzaj się na przesłuchanie bez obrońcy z grzeczności. Prawo do obrońcy przed przesłuchaniem jest po to, aby z niego korzystać.
• Nie czekaj z zastrzeżeniami do końca sprawy. Naruszenie trzeba zgłosić w chwili czynności lub zaraz po niej, bo później brakuje śladu.
• Nie rozmawiaj o sprawie z osobą zatrzymaną razem z Tobą. Rozmowy w celi bywają odnotowywane.
• Nie lekceważ prawa do kontaktu z konsulatem. Zawiadomienie konsula to realna pomoc w kontakcie z rodziną.
• Nie zakładaj, że naruszenie praw automatycznie kończy sprawę. Ma skutki procesowe, lecz wymaga wniosku i dowodu.

Nie zakładaj, że funkcjonariusz wie, że jesteś Polakiem i że potrzebujesz tłumacza. Powiedz o tym wyraźnie, na początku czynności, i poproś o odnotowanie. Nie wstydź się, że nie rozumiesz; to Twoje prawo, a nie wada.

Nie oddawaj telefonu bez zapisania, kto go przyjął i o której godzinie. Telefon bywa jedyną drogą kontaktu z rodziną i obrońcą, a jego zatrzymanie może utrudnić realizację praw.

Nie podpisuj dokumentu dotyczącego zrzeczenia się któregokolwiek z praw, jeśli nie rozumiesz jego treści. Zrzeczenie bywa przedstawiane jako formalność, a jego skutki trudno cofnąć.

Terminy z pouczenia i protokołów

Pouczenie i protokoły zawierają pojęcia, które warto rozumieć.

• Tłumaczenie ustne przysługuje bezpłatnie przy każdej czynności, w której uczestniczysz, jeśli nie znasz języka postępowania.
• Tłumaczenie pisemne dotyczy pism istotnych dla obrony, takich jak postanowienie o zatrzymaniu czy zarzut.
• Pouczenie o prawach to dokument wręczany zatrzymanemu na piśmie, w zrozumiałym języku; pozostaje przy nim.
• Dostęp do obrońcy to prawo do kontaktu z obrońcą przed przesłuchaniem i do jego obecności przy czynności; rozmowa jest poufna.
• Bezpłatna pomoc prawna przysługuje osobom, które nie mają środków na obrońcę, na zasadach określonych w przepisach.
• Małoletni to osoba niepełnoletnia; przysługują jej szczególne zabezpieczenia przy przesłuchaniu.

Jeśli widzisz w dokumencie sformułowanie spoza tej listy, wyślij zdjęcie obrońcy, zanim podpiszesz.

Warto rozumieć, jak te pojęcia współdziałają. Tłumaczenie ustne zapewnia, że rozumiesz to, co mówią inni, i że inni rozumieją to, co mówisz. Tłumaczenie pisemne dotyczy dokumentów, do których wracasz w spokoju, na przykład zarzutu czy postanowienia o środku. Pouczenie na piśmie to Twoje przypomnienie, gdy emocje opadną. Dostęp do obrońcy daje poufną rozmowę, w której możesz powiedzieć rzeczy, których nie powiesz organom.

Gdy w protokole widzisz zapis o tym, że prawa zostały przedstawione, sprawdź, czy rzeczywiście je rozumiałeś. Odnotuj rozbieżność, jeśli była, i przekaż ją obrońcy. Zapis w protokole jest dowodem, a rozbieżność między nim a rzeczywistością wymaga śladu, aby można ją było wykazać.