Jak powstaje dowód i kto pyta świadka

Przeczytał akta i myśli, że wszystko już jest rozstrzygnięte, albo nie widział ich wcale

Na tę stronę trafia najpierw osoba, która dostała do rąk zawiadomienie o zakończeniu śledztwa, otworzyła załączoną teczkę i zobaczyła setki stron protokołów, zeznań, nagrań i wydruków. Czyta zeznanie świadka, w którym padają ciężkie słowa, i uznaje, że z takimi dowodami nie ma szans. Tymczasem w systemie, który przyjmuje włoski proces karny, to, co jest w teczce, nie jest jeszcze materiałem, na którym sąd oprze wyrok. Dowód powstaje później, na rozprawie, i wtedy dopiero okaże się, co z tej teczki przetrwa.

Inna sytuacja to osoba, która akt nie zna w ogóle. Wie tylko od obrońcy z urzędu, że „świadkowie zeznali przeciw niej”, i nie rozumie, czy to oznacza przesądzoną sprawę. Chce wiedzieć, czy może kogoś zapytać, czy może przedstawić własnych świadków, czy musi się stawić, kiedy sąd przesłuchuje kogoś mieszkającego w Polsce. Nie wie, że to właśnie strony prowadzą przesłuchanie, a nie sędzia, i że przygotowanie pytań jest częścią obrony.

Są także rodziny, które przywykły do innego systemu, w którym sędzia sam wypytuje świadków, a protokół z policji ma wagę dowodu. Wchodząc w sprawę włoską, przenoszą swoje oczekiwania i są zaskoczone, że rozprawa wygląda inaczej. Ta strona wyjaśnia, jak powstaje dowód w tym systemie, kto pyta, co robi obrona przed rozprawą i jak zachować się w sytuacji, gdy dowód może zniknąć, zanim sąd go usłyszy.

Czy prosić o utrwalenie zeznania teraz, czy czekać na rozprawę

Najważniejszy wybór dotyczy dowodów, które mogą zniknąć. Świadek może wyjechać, ciężko zachorować albo zmienić zdanie, a jego zeznanie jest dla sprawy istotne. Wniosek o utrwalenie zeznania w toku śledztwa, w obecności stron, pozwala zabezpieczyć je w formie, która ma wartość w sądzie. Cena jest taka, że obrona musi ujawnić, na czym jej zależy, i wcześniej zaangażować czas oraz pieniądze, a wniosek może zostać oddalony.

Kolejna decyzja dotyczy własnych czynności obrony. Obrońca może rozmawiać ze świadkami, zbierać dokumenty, zamawiać opinie i dokumentować miejsce zdarzenia. Zebrany materiał trzeba potem rozważnie wykorzystać: jego ujawnienie przedwcześnie pozwala przeciwnej stronie przygotować się do pytań. Bywa więc, że obrona zbiera materiał, a decyzję o jego złożeniu odkłada, aż pozna linię oskarżenia. Wiąże się to z ryzykiem, że termin na złożenie wniosków dowodowych upłynie.

Wreszcie decyzja o własnych świadkach i biegłych. Osoba może wskazać świadków na swoją korzyść i zlecić opinię techniczną, ale każdy z nich ma koszt i może zostać zapytany o rzeczy niewygodne. Świadek, który zeznaje nieprecyzyjnie, osłabia obronę bardziej, niż jej brak. Dlatego listę osób, które mają zostać zgłoszone, układa się razem z obrońcą, po rozmowie z każdą z nich, i uwzględnia także to, czy mieszkają w Polsce i jak zapewnić ich obecność na rozprawie.

Każdą z tych decyzji należy podjąć po poznaniu akt, nie wcześniej, bo wiedza o tym, co jest w teczce, zmienia rachunek zysków i strat.

Co zebrać, aby obrona miała czym zadawać pytania

Pytania zadawane świadkom są tak dobre, jak wiedza o faktach. Poniższa lista porządkuje, co warto przekazać obrońcy jak najwcześniej.

• Własny, szczegółowy opis zdarzeń z podaniem dat, godzin, miejsc i osób, spisany dla obrońcy, bez omijania niewygodnych elementów.
• Listę osób, które były obecne lub o czymś wiedzą, razem z danymi kontaktowymi i krótką informacją, co mogą potwierdzić.
• Wiadomości, nagrania i zdjęcia z telefonu, w oryginalnej postaci i z metadanymi; nie wolno ich edytować ani przesyłać dalej w sieci.
• Dokumenty potwierdzające, gdzie osoba przebywała w kluczowym czasie: bilety, rachunki, zapisy z kart płatniczych, grafiki pracy.
• Dokumentację medyczną i techniczną, jeśli ma znaczenie dla faktów: zaświadczenia, zdjęcia obrażeń, dane z urządzeń.
• Poprzednie zeznania własne i cudze, które osoba zna z przekazu, razem z informacją, skąd je zna.
• Dane świadków mieszkających w Polsce, razem z informacją, czy zgodzą się przyjechać i w jakiej formie mogą składać zeznania.
• Pytania, które osoba chciałaby zadać świadkom, spisane jako lista; obrońca zdecyduje, które z nich zadać i w jakiej formie.
• Informacje o tym, co zginęło lub może zginąć: nagrania z monitoringu, które są nadpisywane, konta, które zostaną usunięte.
• Zdjęcia miejsca zdarzenia wykonane niezwłocznie, z datą, jeśli sytuacja pozwala je jeszcze zrobić.
• Wydruki z kont społecznościowych i komunikatorów, które pokazują kontakty między osobami w sprawie, zabezpieczone w sposób uzgodniony z obrońcą.
• Kopie wszystkich oświadczeń, które osoba złożyła wcześniej organom, razem z datami i miejscem złożenia.

Co zmienia się w życiu osoby, wobec której prowadzi się proces oparty na rozprawie

System, w którym dowód powstaje na rozprawie, oznacza, że rozstrzygnięcie zapada później, a sprawa trwa dłużej, niż wielu oczekuje. Przez cały ten czas osoba funkcjonuje w stanie niepewności, a jej życie zawodowe i rodzinne wymaga planowania. Wezwania na rozprawę wiążą się z koniecznością zwolnienia z pracy, podróży i organizacji opieki nad dziećmi, a termin może zostać przesunięty, co oznacza, że całe przygotowanie trzeba powtórzyć.

Obecność na rozprawie w obcym kraju to dodatkowy ciężar. Osoba mieszkająca w Polsce musi dojechać, znaleźć nocleg i zdobyć tłumacza, a koszty rosną, jeśli rozprawa jest odraczana. Czasem obrona wnosi o zwolnienie z obowiązku stawiennictwa i działa przez obrońcę, ale wymaga to zgody sądu i dokumentów, które uzasadniają prośbę. Brak stawiennictwa bez usprawiedliwienia może prowadzić do wydania wyroku pod nieobecność.

Obciążenie psychiczne bywa największe tam, gdzie osoba ma wysłuchiwać zeznań przeciw sobie. Rodzina powinna wiedzieć, że przesłuchanie świadka przez strony bywa ostre i że ton pytań nie świadczy o wyniku. Warto ustalić z obrońcą, czy bliscy mogą uczestniczyć w rozprawie, i przygotować ich na to, co mogą usłyszeć. Zadaniem rodziny jest wsparcie, nie komentowanie zeznań ani nacisk na świadków.

Pamiętać trzeba też, że sądy dysponują własnym kalendarzem: terminy rozpraw bywają odraczane z przyczyn, na które nie ma wpływu ani osoba, ani obrońca, i rodzina powinna być na to przygotowana, układając plany urlopowe i finansowe z zapasem.

Pytania do obrońcy, których nie zadaje ktoś przyzwyczajony do innego systemu

Osoby znające inny system procesowy zadają zwykle pytania o sędziego. Warto zapytać o rzeczy specyficzne dla włoskiego procesu.

• Które dowody z akt śledztwa mogą trafić do materiału, na którym sąd oprze wyrok, a które muszą zostać powtórzone na rozprawie?
• Kto będzie zadawał pytania świadkom i jak obrona przygotowuje się do przesłuchania świadków oskarżenia?
• Czy sąd może zadać pytania uzupełniające i kiedy sędzia ingeruje w przebieg przesłuchania?
• Czy mamy prawo zgłosić własnych świadków i do kiedy trzeba złożyć listę?
• Czy warto prosić o opinię własnego biegłego i jak wygląda jego rola w stosunku do biegłego sądu?
• Jakie dowody mogą zniknąć i czy należy wnosić o ich zabezpieczenie już na etapie śledztwa?
• Jak wygląda przesłuchanie świadka mieszkającego w Polsce i czy może on zeznawać zdalnie?
• Czy mogę nie składać wyjaśnień na rozprawie i jakie ma to skutki w porównaniu z ich złożeniem?
• Co dzieje się z nagraniami, wiadomościami i danymi z urządzeń, które znajdują się w aktach, i kto je analizuje?
• Czy dowody z moich urządzeń zostaną odczytane w całości, czy tylko we fragmentach, i kto o tym decyduje?
• Czy mogę prosić o ponowne przesłuchanie świadka, który zmienił zeznania, i na jakiej podstawie?
• Jak przygotować się do własnego przesłuchania, jeśli zdecyduję się złożyć wyjaśnienia?
• Czy zeznania członków rodziny mają taką samą wagę jak zeznania osób obcych?

Czego nie robić, gdy czeka się na rozprawę

Okres przed rozprawą kusi, by „pomóc” sprawie. Oto lista zachowań, które zwykle szkodzą, razem z powodem.

• Nie kontaktuje się ze świadkami, aby „porozmawiać” o ich zeznaniach. Taki kontakt bywa uznany za wpływanie na dowody, nawet jeśli intencje były dobre.
• Nie prosi rodziny i znajomych o ustalenie „wspólnej wersji”. Zgrane relacje wyglądają na ukartowane, a rozbieżności da się wyjaśnić.
• Nie usuwa wiadomości, zdjęć i kont. Brak materiału bywa interpretowany na niekorzyść osoby, a dane często da się odtworzyć.
• Nie nagrywa potajemnie rozmów, które mają dotyczyć sprawy, bez konsultacji z obrońcą; nagranie może okazać się bezużyteczne lub szkodliwe.
• Nie publikuje w sieci ani nie komentuje zeznań. Wpisy trafiają do akt i wracają w pytaniach.
• Nie ignoruje wezwań na rozprawę ani nie zakłada, że obrońca wszystko załatwi. Niektóre czynności wymagają obecności osoby.
• Nie zmienia zeznań bez uzgodnienia z obrońcą, bo każda zmiana może zostać przeciw niej wykorzystana.
• Nie przychodzi na rozprawę z poczuciem, że „sędzia sam zada pytania”. Pytania zadają strony, a bierność obrony bywa kosztowna.
• Nie komentuje zeznań świadków w sali ani przy wyjściu, bo rozmowy mogą zostać usłyszane i zapisane.
• Nie przekazuje obrońcy informacji tylko częściowo, licząc, że luki nie wyjdą na jaw. Pytania na rozprawie bywają zadawane właśnie o to, o czym obrońca nie wie.
• Nie podważa samodzielnie wiarygodności świadka w rozmowach z innymi; ocenę prowadzi obrońca, w sądzie.

Świadkowie w Polsce, dokumenty po polsku, rozprawa we Włoszech

Gdy sprawa dotyczy osoby lub zdarzeń z Polski, dowody rozrzucone są między Polską a Włochami. Świadkowie mieszkają w Polsce, dokumenty są w polskich bankach, a nagrania pochodzą z polskich platform. Włoski sąd nie jedzie po nie do Polski, dlatego obrona musi ustalić, jak je wprowadzić do procesu: przez przesłuchanie na miejscu, przez pomoc prawną między państwami albo przez przyjazd świadka. Każda z tych dróg trwa i ma swoją cenę.

Dokumenty w języku polskim wymagają tłumaczenia przysięgłego, a ich wiarygodność zależy od tego, jak zostały zabezpieczone. Zrzut ekranu rozmowy bez daty i bez informacji o źródle bywa pomijany, podczas gdy pełny eksport z urządzenia, wykonany przez specjalistę, ma wagę dowodu. Warto więc zabezpieczyć dane wcześnie, zanim telefon ulegnie awarii lub zostanie zgubiony.

Świadek z Polski może zostać zapytany o rzeczy, których się nie spodziewa, i nie zna włoskich zwyczajów. Przygotowanie go do rozprawy polega na wyjaśnieniu, jak wygląda przesłuchanie, kto zadaje pytania i że mówienie prawdy jest jego zadaniem. Nie wolno mu podsuwać odpowiedzi. Polski konsulat nie bierze udziału w gromadzeniu dowodów, może natomiast pomóc w kontakcie lub poświadczeniu dokumentu. Różnica czasu nie istnieje, ale terminy pomocy prawnej między państwami bywają długie i trzeba je uwzględnić przy planowaniu obrony.

Warto także sprawdzić z obrońcą, czy świadek z Polski potrzebuje zaświadczenia o stawiennictwie dla pracodawcy i kto pokryje koszty jego podróży oraz noclegu.

Jak studio przygotowuje obronę opartą na dowodach z rozprawy

Pracę zaczynamy od akt: prosimy o odpis wszystkiego, co klient otrzymał, i ustalamy z nim, jakie zdarzenia i osoby występują w sprawie. Obrońca analizuje materiał pod kątem tego, co może przetrwać do rozprawy, a co nie, i przygotowuje plan czynności obrony. Klient zna ten plan i akceptuje go, zanim cokolwiek zostanie złożone.

Dokumenty i wiadomości przesyła się pocztą elektroniczną w sposób uzgodniony na rozmowie; nie wysyłamy haseł do kont, a jeśli trzeba pokazać zawartość urządzenia, robi się to w trakcie rozmowy lub przez biegłego. Studio ma siedziby w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, a dane kontaktowe znajdują się w stopce strony. Korespondencja toczy się po polsku, a przy przesłuchaniach i rozprawach zapewniamy tłumacza.

Gdy potrzebna jest opinia techniczna, medyczna lub księgowa, wspólnie z klientem wybieramy biegłego i ustalamy zakres jego pracy oraz honorarium. Zakres pracy obrońcy i honorarium określamy na początku, na piśmie. Studio nie obiecuje wyniku, bo decyzje należą do sądu, ale wyjaśnia klientowi, jakie czynności są możliwe i jaką mają cenę. W pilnych sytuacjach, na przykład gdy dowód może zniknąć, odpowiadamy także poza godzinami biurowymi.

Na każdym etapie klient dostaje wyjaśnienie, co zostało zrobione i dlaczego, a przed rozprawą omawiamy z nim możliwe pytania i sposób zachowania w sali. Takie przygotowanie nie polega na uczeniu odpowiedzi, lecz na wyjaśnieniu, jak przebiega przesłuchanie i czego się spodziewać.

Słowa z akt i z protokołu rozprawy, które mylą się najłatwiej

Język procesu opartego na rozprawie jest inny od tego, który znają osoby z innych systemów. Oto terminy, które warto zrozumieć.

• indagini difensive – własne czynności obrony: rozmowy ze świadkami, zbieranie dokumentów, oględziny miejsca.
• incidente probatorio – utrwalenie dowodu w toku śledztwa, w obecności stron, tak aby miał wartość w sądzie.
• dibattimento – rozprawa główna, na której powstaje dowód i która poprzedza wyrok.
• esame incrociato – przesłuchanie świadka przez strony, które zadają pytania bezpośrednio, a nie przez sędziego.
• contestazione – przedstawienie świadkowi jego wcześniejszych wypowiedzi, gdy zeznaje inaczej.
• consulente tecnico – własny konsultant strony, który ocenia dowody techniczne obok biegłego sądu.
• perizia – opinia biegłego powołanego przez sąd.
• lista testi – wykaz świadków zgłoszonych przez stronę, składany w określonym czasie przed rozprawą.
• fascicolo del dibattimento – zbiór dokumentów, na których sąd może oprzeć wyrok, w odróżnieniu od całych akt śledztwa.
• prova – dowód; w tym systemie dowodem w pełnym znaczeniu jest to, co powstało na rozprawie, a nie samo to, co zapisano w śledztwie.
• testimone – świadek, którego strony przesłuchują bezpośrednio na rozprawie.
• udienza – posiedzenie sądu, na którym wykonuje się czynności procesowe.
• verbale – protokół; ten sporządzony na policji nie jest jeszcze dowodem, o ile sąd nie wprowadzi go w dopuszczalny sposób.
• diritto al silenzio – prawo do milczenia: osoba nie musi składać wyjaśnień ani odpowiadać na pytania.
• parte civile – pokrzywdzony, który w procesie karnym dochodzi odszkodowania i także zadaje pytania świadkom.
• giudice – sędzia; na rozprawie pilnuje porządku i ocenia dowody, a nie zadaje większości pytań.