Milczenie nie zawsze jest najlepsze: rachunek zysków

Z czym przychodzą osoby szukające tej odpowiedzi

Ta strona otwiera się zwykle w złym momencie: po nocy na komisariacie, po telefonie od rodziny albo po otrzymaniu wezwania, którego treści nikt nie umie przetłumaczyć. Osoba, która ją czyta, ma w głowie rozmowę z funkcjonariuszami i pyta o rzecz pozornie prostą: czy należało coś powiedzieć, czy dobrze zrobiła, że nie powiedziała ani słowa, i co robić przed kolejną czynnością. Nie ma odpowiedzi, która pasuje do każdego. Jest natomiast sposób, w jaki obrońca ją wyprowadza, i właśnie o nim jest ten tekst.

Najczęstsza sytuacja wygląda tak: ktoś został zatrzymany we Włoszech, nie rozumiał, co do niego mówiono, podpisał kartkę, którą mu podsunięto, a teraz dowiaduje się, że ma stawić się przed prokuratorem. Odczuwa silną potrzebę „wyjaśnienia nieporozumienia", bo wie, że nie zrobił nic złego. Ta potrzeba jest ludzka i zarazem groźna: wyjaśnienia złożone bez wglądu w materiał zostają w aktach, a po czasie ktoś zestawia je z dowodami, których w chwili rozmowy jeszcze nie było widać.

Inna sytuacja: matka, żona albo brat osoby, która siedzi w areszcie. Znajomy radzi, żeby „powiedział wszystko i wyszedł". Rodzina nie wie, czy to rozsądne, a nie ma z kim tego sprawdzić, bo obrońca z urzędu pojawia się na krótko przed czynnością. Taka osoba potrzebuje przede wszystkim ustalenia, na jakim etapie jest sprawa i czy akta są już w ogóle dostępne.

Jeszcze inna sytuacja: ktoś od dawna milczy, zobaczył akta i dopiero teraz dostrzega, że część zarzutów da się podważyć wyjaśnieniem, które wcześniej wydawało się zbędne. Pyta, czy nie jest za późno i czy zmiana postawy nie zaszkodzi. Odpowiedź zależy od tego, co dotąd zapisano w protokołach, dlatego rozmowa zaczyna się od przeglądu dokumentów, a nie od decyzji.

Wybory, które trzeba rozstrzygnąć przed kolejną czynnością

Przed czynnością, na której ma paść wersja zdarzeń, rozchodzą się odmienne drogi i każda ma swoją cenę. Warto zobaczyć je obok siebie, zanim ktokolwiek poprosi o podpis albo o „krótką rozmowę".

• Milczenie do chwili lektury akt. Chroni, bo nie wiadomo jeszcze, czym dysponuje oskarżenie, więc każde słowo mogłoby trafić w próżnię albo w pułapkę. Cena: organ może uznać, że sprawa jest już rozstrzygnięta, a okazja do szybkiego wyjaśnienia drobnej nieścisłości przemija.
• Krótkie, ograniczone oświadczenie. Obejmuje tylko to, co da się sprawdzić dokumentem albo świadkiem, i nie dotyka reszty. Cena: każde zdanie zostaje, a organ będzie pytał o to, czego oświadczenie nie obejmuje. Trzeba wiedzieć z góry, co odpowiesz na takie pytania.
• Szerokie wyjaśnienia. Mają sens wtedy, gdy znasz materiał, wersja jest spójna i każdy jej element można zweryfikować. Cena: wszystko, co okaże się niedokładne, będzie poczytane jako próba zatajenia, a późniejsza zmiana wersji szkodzi bardziej niż jej brak.

Prawo do milczenia obowiązuje na każdym etapie i nie wolno go poczytać na niekorzyść. To nie znaczy, że milczenie jest zawsze rozsądne, lecz że wybór należy do Ciebie i można go zmienić. Najgorzej wypadają decyzje podjęte pod presją czasu, w nocy, bez rozmowy z obrońcą. Jeśli czynność ma się odbyć, zanim zdążysz się z kimś naradzić, poproś o obecność obrońcy i nie składaj wyjaśnień, dopóki nie przyjedzie.

Co zebrać, zanim powstanie jakakolwiek wersja

Wersja zdarzeń nie powstaje z pamięci, lecz z dokumentów, i dobrze, gdy najpierw leży przed obrońcą stos papierów, a dopiero potem pada początkowe zdanie do protokołu. Poniższa lista dotyczy materiałów, które pozwalają sprawdzić, czy to, co chcesz powiedzieć, w ogóle da się obronić.

• Każdy dokument otrzymany od organów: wezwanie, protokół zatrzymania, pouczenie o prawach, postanowienie. Zrób zdjęcie każdej strony, także tych, których nie rozumiesz, i zapisz, kto i kiedy Ci je wręczył.
• Własna chronologia zdarzeń, spisana szybko i dla siebie, nie dla organów. Daty, miejsca, osoby obecne, rozmowy. Ma służyć obrońcy, nie trafia do akt.
• Ślady, które potwierdzają Twoją wersję niezależnie od Twoich słów: wiadomości, zdjęcia z oznaczeniem czasu, potwierdzenia przelewów i biletów, umowy, nagrania z monitoringu, o których istnieniu wiesz.
• Dane osób, które były obecne, wraz z informacją, czy mówią po włosku i czy będą chciały rozmawiać.
• Dokumenty dotyczące pobytu i pracy: umowa, dowód zameldowania, zaświadczenie od pracodawcy. Przydadzą się przy każdej rozmowie o środkach wobec zatrzymanego.
• Informację o wcześniejszych wypowiedziach: co i komu już powiedziano, także w nieformalnej rozmowie z policjantem albo tłumaczem. Ukrycie takiej rozmowy przed obrońcą jest błędem, bo i tak wróci.

Każdy z tych elementów odpowiada na pytanie, czy wersja jest sprawdzalna. Jeśli nie da się jej poprzeć niczym poza słowem, rozmowa o wyjaśnieniach staje się znacznie bardziej ryzykowna.

Jak wybór wersji przekłada się na codzienność

Decyzja o milczeniu albo o mówieniu wydaje się sprawą procesową, a w praktyce ciągnie za sobą skutki, które odczuwa się w pracy, w domu i w podróży. Zacznijmy od pracy: pracodawca, który dowiaduje się o postępowaniu, pyta zwykle, czy sprawa „się wyjaśni", i oczekuje krótkiej odpowiedzi. Osoba, która milczy przed organami, nie może równocześnie opowiadać historii kolegom, bo to, co powie w firmie, krąży dalej i bywa przytaczane jako wypowiedź. Trzeba więc ustalić krótką formułę dla otoczenia i dotrzymać jej.

Kolejne pole to pobyt we Włoszech. Jeżeli zatrzymany pracuje i mieszka stale w tym samym miejscu, wyjaśnienia o stabilnym trybie życia mogą mieć znaczenie przy ocenie środków wobec niego, a milczenie o tych sprawach pozbawia obronę argumentów, które i tak nic nie ujawniają o zarzucanym czynie. Rozróżnienie między milczeniem o czynie a rozmową o osobie to narzędzie, którym obrońca posługuje się najczęściej.

Następne pole to rodzina: bliscy domagają się wyjaśnień, a presja rodzinna bywa silniejsza niż presja śledczych. Osoba, która obiecała matce, że „wszystko opowie", często łamie się nie przed prokuratorem, lecz przed bliskimi, i to ich wersja trafia później do akt przez świadka. Dlatego rozmowy z rodziną też mają swoje zasady.

Wreszcie podróże: osoba objęta postępowaniem musi liczyć się z tym, że wyjazd z kraju bywa utrudniony, a każda niezapowiedziana nieobecność w sądzie zostanie zinterpretowana na jej niekorzyść. Obrońca ustala, jak pogodzić obowiązki procesowe z życiem zawodowym, zanim sprawa nabierze tempa.

Pytania do obrońcy przed rozmową z organem

Dobre pytanie zadane na początku oszczędza błędów, których potem nie da się odwrócić. Przy rozważaniu milczenia albo wyjaśnień warto zapytać o następujące sprawy.

• Na jakim etapie jest sprawa i czy akta są już dostępne dla obrony? Jeżeli nie, kiedy mogą się stać dostępne?
• Czy to, co chcę powiedzieć, da się potwierdzić dokumentem, nagraniem albo świadkiem? Który element jest najsłabszy?
• Co dokładnie zostało już zapisane w protokołach i czy w ich treści jest coś, co wymaga sprostowania?
• Czy milczenie na tym etapie coś zamyka, czy też da się później przejść do wyjaśnień bez uszczerbku?
• Jakie pytania najpewniej padną po moim oświadczeniu i jak na nie odpowiem, jeśli nie znam odpowiedzi?
• Czy mogę złożyć oświadczenie na piśmie zamiast ustnego, a jeśli tak, jakie ma to zalety i wady?
• Czy moje wyjaśnienia mogą obciążyć inną osobę i jakie to rodzi konsekwencje dla niej i dla mnie?
• Kto będzie tłumaczył i czy mam prawo sprawdzić, jak zapisano moje słowa, zanim podpiszę?

Obrońca nie powinien odpowiadać na te pytania ogólnikami. Jeśli słyszysz „zobaczymy", zapytaj, od czego zależy rozstrzygnięcie i kiedy będzie wiadomo więcej.

Warto też zapytać, jak obrońca zamierza zadbać o rozmowę z Tobą przed czynnością i czy będzie obecny od jej początku do końca. Jeśli czynność ma się odbyć w innym mieście niż to, w którym mieszka obrońca, zapytaj wprost, kto stawi się w jego imieniu i czy ta osoba zna Twoje akta. Pytanie o zastępstwo nie jest nieuprzejme, bo właśnie na zastępstwach tracą sprawy, w których nikt nie sprawdził, kto jest kim.

Błędy, które najłatwiej popełnić w trakcie decyzji

Na etapie wyboru między milczeniem a mówieniem większość szkód wyrządzają nie decyzje procesowe, lecz drobne odruchy. Oto te, które powtarzają się najczęściej.

• Nie podpisuj niczego, czego nie rozumiesz. Podpis pod protokołem świadczy o zapoznaniu się z jego treścią, a po czasie trudno wykazać, że tłumaczenie było niedokładne.
• Nie wyjaśniaj „tylko nieformalnie". Rozmowa bez protokołu wcale nie jest bezpieczna: funkcjonariusz może zrelacjonować ją później, a Ty nie masz niczego, czym mógłbyś ją zakwestionować.
• Nie zmieniaj wersji dla wygody. Każda zmiana zostaje w aktach obok poprzedniej i bywa użyta do podważenia wiarygodności całości.
• Nie umawiaj się z innymi uczestnikami zdarzenia na wspólną wersję. Uzgodnienia widać w wiadomościach, a sprzeczności w szczegółach i tak wyjdą.
• Nie pisz o sprawie w komunikatorach i na portalach. To, co napiszesz w nerwach, zostanie pokazane jako Twoja wypowiedź.
• Nie kasuj rozmów i zdjęć. Usunięcie śladów wygląda jak ukrywanie, nawet jeśli nie było niczego do ukrycia.
• Nie mów, że „zawsze możesz coś dodać". Niektóre luki da się uzupełnić, ale wiele okazji już nie wróci.

Wszystkie te zakazy łączy wspólna myśl: na etapie decyzji nie wiesz jeszcze, co wiedzą inni, więc każde działanie, które zostawia trwały ślad, powinno poczekać na rozmowę z obrońcą. Dotyczy to także prostych gestów, takich jak odpowiedź na wiadomość od człowieka, który „tylko pyta, jak się czujesz" i który za chwilę może stać się świadkiem. Spokojna, krótka odpowiedź w rodzaju „porozmawiamy, gdy sprawa się wyjaśni" nikomu nie szkodzi, a Tobie oszczędza kłopotów.

Wersja, która istnieje w kilku krajach naraz

Osoba objęta postępowaniem we Włoszech często ma życie w Polsce i to, co mówi w danym kraju, może zostać wykorzystane w innym. Rozmowa z polską policją, wiadomość wysłana do znajomego, wpis w mediach społecznościowych czy rozmowa z konsulem, wszystko to bywa zapisane, a część zapisów trafia do włoskich akt przez wnioski o pomoc prawną. Zasada jest prosta: dopóki obrońca nie ustali, co jest już w aktach, żadna wypowiedź, w żadnym języku i w żadnym kraju, nie powinna dotyczyć istoty sprawy.

Język to osobny problem. Protokół prowadzi się po włosku, a tłumacz może pominąć niuanse, które mają znaczenie dla sprawdzalności wersji. Sformułowanie „nie wiedziałem" brzmi inaczej od „nie pamiętam" i inaczej od „nie byłem pewien", a w tłumaczeniu różnice łatwo się zacierają. Dlatego warto żądać, by oświadczenie odczytano w języku zrozumiałym, i zgłaszać każdą rozbieżność od razu, zanim złoży się podpis.

Różnica czasu i poczty ma znaczenie przy dokumentach, które mają wesprzeć wersję: zaświadczenie z Polski, umowa, wydruk z konta albo wiadomość z telefonu. Zajmuje to dłużej, niż się spodziewasz, więc zbieranie należy zacząć wcześniej, niż pojawi się potrzeba. Dokumenty polskie trzeba często przetłumaczyć i opatrzyć odpowiednimi potwierdzeniami, a obrońca powinien wiedzieć, którym urzędem i w jakiej kolejności się posłużyć.

Jeżeli sprawą zajmuje się polski adwokat, uzgodnienie wspólnej linii między obrońcami jest konieczne. Sprzeczne rady różnych prawników zostawiają klienta w sytuacji, w której nie wie, komu ufać.

Jak kancelaria prowadzi rozmowę o wyjaśnieniach

Rozmowa o tym, czy milczeć, zaczyna się od przekazania nam dokumentów, jakie masz, w kolejności, w jakiej je otrzymałeś. Wystarczą zdjęcia wykonane telefonem, przesłane na adres avvmassimoromano@gmail.com albo komunikatorem, który wskażemy podczas rozmowy wstępnej. Nie musisz niczego porządkować ani tłumaczyć. Jeżeli czegoś nie masz, to też jest informacja.

W rozmowie wstępnej nie prosimy o opowiedzenie całej historii od początku do końca. Najpierw ustalamy, na jakim etapie jest sprawa, kto już rozmawiał z organami i co zostało zapisane. Dopiero potem pytamy o szczegóły, i to tylko o te, które są potrzebne do rozstrzygnięcia, czy w ogóle składać wyjaśnienia. Rozmowa może się odbyć po polsku, po włosku albo po angielsku, a przy czynnościach z udziałem organów zawsze zapewniamy, że ktoś sprawdzi tłumaczenie.

Kancelaria ma biura w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, więc obecność obrońcy przy przesłuchaniu bywa możliwa w miejscu, w którym toczy się sprawa, bez konieczności długiego dojazdu. Jeżeli sprawa dotyczy też Polski, współpracujemy z korespondentem, który zna miejscowe realia, ale decyzje o tym, co i kiedy wolno powiedzieć, zapadają po uzgodnieniu między obrońcami.

Po rozmowie dostajesz na piśmie krótkie podsumowanie: co ustaliliśmy, jakie decyzje czekają, kiedy trzeba je podjąć. Nikt nie obiecuje wyniku, bo wynik zależy od akt, których czasem jeszcze nie ma. Można natomiast obiecać, że każda decyzja zostanie omówiona, zanim zapadnie.

Słowa z pism i protokołów, które dotyczą wyjaśnień

Na papierach, które otrzymasz, pojawią się pojęcia znane z tej strony, ale zapisane urzędowym językiem. Znajomość ich znaczenia pozwala nie podpisywać w ciemno.

• Prawo do milczenia oznacza, że nikt nie może Cię zmusić do odpowiedzi i że milczenie nie wolno poczytać na Twoją niekorzyść. Na protokole pojawi się adnotacja, że pouczono Cię o tym prawie.
• Wyjaśnienia to wszystko, co mówisz jako osoba podejrzana. W odróżnieniu od zeznań świadka nie składa się ich pod rygorem odpowiedzialności za nieprawdę, lecz mimo to są traktowane jak materiał dowodowy.
• Zapoznanie z aktami to chwila, w której obrona dowiaduje się, czym dysponuje oskarżenie. Dopiero po niej rozmowa o szerszych wyjaśnieniach bywa uzasadniona.
• Wersja sprawdzalna to taka, którą można zestawić z dokumentami, nagraniami albo wypowiedziami innych osób. Niesprawdzalna pogarsza sytuację, bo organ traktuje ją jak próbę uniku.
• Przesłuchanie to czynność z protokołem, pouczeniami i prawem do obrońcy; od rozmowy nieformalnej odróżnia je zapis.
• Obrońca to osoba wybrana przez Ciebie albo wyznaczona z urzędu, która ma prawo być przy czynności i rozmawiać z Tobą poufnie.

Jeśli na dokumencie widzisz termin, którego tu nie wyjaśniono, nie zgaduj. Zrób zdjęcie i wyślij je obrońcy.

Zwróć uwagę na różnicę między wyjaśnieniami a zeznaniami. Podejrzany składa wyjaśnienia i nie odpowiada za nieprawdę tak jak świadek, który składa zeznania pod rygorem odpowiedzialności. Na papierze takie czynności wyglądają podobnie, a ich skutki dla rozmówcy są odmienne, dlatego warto sprawdzić, w jakim charakterze Cię wezwano, zanim ktokolwiek zacznie zadawać pytania.