Przesłuchanie: pouczenia, milczenie i oświadczenia spontaniczne

Z czym osoba przychodzi na przesłuchanie

Przesłuchanie we Włoszech rzadko zaczyna się od formalnego wejścia na salę. Częściej wygląda to tak: funkcjonariusze zatrzymują człowieka na drodze, na lotnisku albo w mieszkaniu, wiozą go na komisariat, a po kilku godzinach zaczyna się rozmowa, w której pada mnóstwo pytań. Osoba nie wie, czy jest świadkiem, czy podejrzanym, czy musi odpowiadać, i czy może poprosić o telefon do rodziny. To właśnie w tych godzinach powstaje część protokołów, które potem decydują o sprawie.

Inna sytuacja to wezwanie na piśmie, które przychodzi po kilku tygodniach albo miesiącach od zdarzenia. Ktoś otwiera kopertę, widzi włoskie sformułowania i nie wie, czy powinien się stawić, kto ma go reprezentować i czy może przesłać oświadczenie pocztą. Czas płynie, a wezwanie nie czeka.

Jeszcze inna sytuacja dotyczy rodziców lub partnera osoby, która jest przesłuchiwana. Z Polski dzwonią do komisariatu i słyszą, że „wszystko jest w porządku", a potem dowiadują się, że bliski podpisał protokół. Zastanawiają się, czy można było temu zapobiec i co zrobić teraz.

W każdym z tych przypadków pytania są podobne: czy muszę odpowiadać, czy mam prawo do tłumacza i obrońcy, jak sprawdzić, co zapisano. Odpowiedzi nie zależą od tego, jak spokojny jest rozmówca, lecz od tego, czy poinformowano Cię o prawach i czy z nich skorzystano w odpowiedniej chwili.

Do tych sytuacji nie pasuje ogólna rada. Pasuje ustalenie, kto i w jakim charakterze Cię wzywa, oraz co przysługuje Ci w tym charakterze.

Decyzje, które zapadają na początku czynności

Podczas przesłuchania zapadają decyzje, których nie da się cofnąć. Warto znać ich cenę, zanim padnie początkowe pytanie.

• Odpowiadać czy milczeć. Milczenie nie może być poczytane na niekorzyść, a wypowiedź złożona bez wymaganych pouczeń nie nadaje się do wykorzystania. Cena milczenia: organ może zakończyć czynność bez wyjaśnienia, które mogłoby rozwiać nieporozumienie. Cena mówienia: każde słowo trafia do protokołu i zostaje.
• Czekać na obrońcę czy zaczynać od razu. Obrońca ma prawo być obecny, a jego obecność zmienia przebieg rozmowy. Cena oczekiwania: czas, być może dłuższy pobyt na komisariacie. Cena pośpiechu: wypowiedzi, których nikt nie zweryfikował.
• Żądać tłumacza czy radzić sobie bez niego. Tłumacz należy się bezpłatnie. Cena żądania: opóźnienie czynności. Cena rezygnacji: protokół w języku, którego nie rozumiesz, i podpis pod tekstem, o którego treści możesz się dowiedzieć dopiero później.
• Podpisać protokół czy odmówić. Odmowa podpisu zostaje odnotowana i nie przerywa postępowania. Cena podpisu: zgoda na zapis, który może zawierać niedokładności.

Decyzje te trzeba podejmować po kolei, a nie wszystkie naraz. Jeżeli czujesz presję, poproś o chwilę i o rozmowę z obrońcą. Taka prośba jest zwykłym korzystaniem z praw, nie nieposłuszeństwem.

Do każdej z tych decyzji wraca ta sama zasada: im mniej wiesz o materiale, tym ostrożniej obchodź się z własnymi słowami. Nie musisz od razu wybierać ostatecznej strategii; wystarczy, że na początku zachowasz otwarte drogi. Milczenie i prośba o obrońcę niczego nie zamykają, a słowa raz wypowiedziane już się nie cofną.

Co zabrać lub zapisać zaraz po wyjściu z komisariatu

Wiele rzeczy da się odtworzyć tylko wtedy, gdy zaczniesz od razu po czynności. Pamięć blaknie szybciej, niż się wydaje, a szczegóły rozmowy mają znaczenie.

• Każdy dokument wręczony podczas czynności: pouczenie, kopia protokołu, wezwanie. Zrób zdjęcie każdej strony i zapisz, o której godzinie je otrzymałeś.
• Notatkę z przebiegu: kto prowadził czynność, kto tłumaczył, jak długo trwała, czy robiono przerwy, czy odmówiono Ci wody, jedzenia albo telefonu.
• Informację o tym, czy poinformowano Cię o prawach, w jakim języku i w jakiej formie. Czy otrzymałeś pouczenie na piśmie i czy je rozumiałeś.
• Dane osób obecnych: funkcjonariusze, tłumacz, obrońca. Imiona i stopnie, jeśli je zapamiętałeś.
• Własne słowa: co powiedziałeś, o co pytano, czego nie zapisano. Różnice między tym, co pamiętasz, a tym, co jest w protokole, mogą mieć znaczenie.
• Dowody Twojego miejsca pobytu i zajęć w dniu zdarzenia, jeśli dotyczą sprawy.
• Dane do kontaktu z rodziną i obrońcą, by pisma mogły do Ciebie trafić.

Każda z tych rzeczy odpowiada na pytanie, czy czynność przebiegła zgodnie z prawem i czy protokół odpowiada rzeczywistości. Bez nich obrona ma tylko Twoje słowa przeciwko dokumentowi.

Jeśli możesz, zapisz swoje wspomnienia jeszcze tego samego dnia, a następnego uzupełnij o szczegóły, które wrócą po odpoczynku. Notatki spisane o różnych porach pokazują obrońcy, co jest pewne, a co zostało uzupełnione z domysłu.

Jak przesłuchanie wpływa na życie poza komisariatem

Przesłuchanie kończy się, ale jego skutki trwają. Najpierw bywa to utrata dni pracy: osoba zatrzymana na krótko wraca z komisariatu z poczuciem wyczerpania, a pracodawca oczekuje wyjaśnień. Warto mieć przygotowane krótkie zdanie, które mówi tyle, ile trzeba, i niczego więcej, bo to, co powiesz w pracy, może wrócić jako wypowiedź w sprawie.

Kolejnym obszarem są podróże. Osoba, wobec której prowadzi się postępowanie, może mieć utrudniony wyjazd z kraju, jeśli zastosowano wobec niej środki ograniczające, a nawet bez nich musi liczyć się z obowiązkiem stawiennictwa na kolejnych czynnościach. Plan powrotu do Polski trzeba uzgodnić z obrońcą, żeby nie okazało się, że wyjazd był uznany za ucieczkę.

W rodzinie przesłuchanie zostawia ślad, jakiego nie widać na papierze. Dzieci pytają, co się stało, partner chce wiedzieć wszystko, rodzice boją się o reputację. Rozmowy te są trudne i naturalne, ale nie powinny wnikać w szczegóły sprawy, bo opowiedziana historia krąży i zmienia się z każdym powtórzeniem. Lepiej powiedzieć bliskim, że sprawa jest w rękach obrońcy i że szczegółów nie można podawać.

Zdarza się też, że przesłuchanie wpływa na status pobytowy lub zawodowy. Nie przesądza o nim samo wezwanie, lecz późniejsze rozstrzygnięcia, dlatego obrońca powinien wiedzieć, jaka jest Twoja sytuacja we Włoszech, zanim zdecydujecie, jak postępować.

Wiele osób odkrywa dopiero po fakcie, że przesłuchanie wpłynęło na pewność siebie w pracy i w kontaktach z urzędami. To normalne i warto o tym powiedzieć obrońcy, bo stres wpływa na sposób składania wyjaśnień przy kolejnych czynnościach.

Pytania do obrońcy przed kolejną czynnością

Rzadko mamy okazję porozmawiać z obrońcą przed czynnością. Gdy taka okazja się pojawi, warto wykorzystać ją na pytania, które odsłaniają ryzyka.

• W jakim charakterze jestem wzywany: jako podejrzany, jako osoba objęta postępowaniem czy jako świadek? Czy to się może zmienić w trakcie?
• Jakie pouczenia muszą paść przed rozpoczęciem i co zrobić, jeśli ich nie usłyszę?
• Czy mogę odmówić odpowiedzi na część pytań i odpowiadać na pozostałe? Jak to wpływa na odbiór moich wypowiedzi?
• Co oznacza sytuacja, w której rozmowa zaczyna się jako zeznanie świadka, a zmienia w przesłuchanie podejrzanego?
• Czy mam prawo do obecności obrońcy przez cały czas i czy mogę przerwać czynność, by się z nim naradzić?
• Jak sprawdzić tłumaczenie, jeśli nie znam włoskiego, i czy mogę zażądać odczytania protokołu?
• Czy oświadczenie złożone nieformalnie, poza protokołem, ma jakieś znaczenie?
• Jak postępować, jeśli w protokole znajduje się coś, czego nie powiedziałem?

Obrońca nie musi mieć gotowej odpowiedzi na wszystko, ale powinien umieć powiedzieć, od czego zależy rozstrzygnięcie. Pytania te są dobrym sprawdzianem, czy rozumie, co się dzieje.

Zapytaj również, czy obrońca zażąda kopii nagrania czynności, jeśli było nagrywane, oraz jak wygląda sprawdzenie zgodności protokołu z nagraniem. Zapytaj, czy po przesłuchaniu możesz złożyć sprostowanie albo uzupełnienie i w jakiej formie. Wreszcie zapytaj, jak obrońca ocenia ryzyko, że wypowiedź złożona w danym postępowaniu zostanie użyta w innym, powiązanym ze sprawą. Rozsądny obrońca nie odpowie „nie ma ryzyka", lecz wskaże, które okoliczności je zwiększają.

Czego nie robić w trakcie przesłuchania

Większość szkód w trakcie przesłuchania powstaje z odruchów. Oto, czego lepiej unikać.

• Nie podpisuj protokołu, którego nie przeczytano Ci w zrozumiałym języku. Podpis jest potwierdzeniem, że znasz treść.
• Nie wygłaszaj „krótkiego wyjaśnienia" na korytarzu. Oświadczenia spontaniczne poza protokołem też mogą zostać wykorzystane, a Ty nie będziesz miał jak się od nich odciąć.
• Nie odpowiadaj na pytania, gdy rozmowa zmieniła charakter. Jeśli z rozmowy w roli świadka zrobiło się przesłuchanie podejrzanego, przerwij i zażądaj pouczeń oraz obrońcy.
• Nie kłam i nie naginaj. Wersja, którą trzeba będzie później zmienić, szkodzi bardziej niż milczenie.
• Nie zgadzaj się na „nieoficjalną rozmowę" bez obrońcy. Takie rozmowy bywają relacjonowane w aktach.
• Nie wdawaj się w spór z funkcjonariuszem. Spokojna, uprzejma prośba o tłumacza i obrońcę wystarczy.
• Nie zapominaj o notatce po czynności. Zapisz przebieg od razu, bo szczegóły szybko się zacierają.

Wiele osób sądzi, że szczerość wobec funkcjonariusza jest wyrazem dobrej woli i zawsze popłaca. W praktyce szczerość bez znajomości materiału bywa pułapką, bo zdania, które wydają się niewinne, układają się później w obraz, którego nie zamierzałeś stworzyć. Szczerość można zachować dla czynności, na której obrońca będzie obecny, a wiedza o aktach pozwoli ocenić, co dodać, a co przemilczeć.

Nie obiecuj też organom, że „jutro przyjdziesz i wszystko wyjaśnisz", jeśli nie ustaliłeś tego z obrońcą. Taka obietnica bywa odnotowana i przypominana. Zamiast niej powiedz, że skontaktujesz się przez obrońcę.

Nie podpisuj dokumentów dotyczących zrzeczenia się praw, jeśli nie rozumiesz ich skutków. Zrzeczenie się obecności obrońcy w danej czynności bywa podsuwane jako formalność, a jest decyzją, której później nie cofniesz.

Przesłuchanie w obcym kraju i rola konsulatu

Osoba przesłuchiwana we Włoszech, która na co dzień mieszka w Polsce, znajduje się w szczególnym położeniu. Język protokołu jest obcy, procedury inne niż w kraju, a rodzina daleko. Czynność, która dla miejscowego jest nieprzyjemna, dla cudzoziemca bywa dezorientująca, bo trudno ocenić, co jest zwykłą rutyną, a co naruszeniem praw. Zasada brzmi więc: nie zakładaj, że rozumiesz, co się dzieje; zapytaj.

Tłumacz powinien być zapewniony przy każdej czynności, a jeśli jego obecność jest formalnością, warto zgłosić, że nie rozumiesz tłumaczenia. Zdarza się, że tłumacz zna język słabo albo upraszcza wypowiedzi. Protokół sporządzony na podstawie takiego tłumaczenia może zawierać zdania, których nie powiedziałeś. Dlatego każda rozbieżność powinna zostać zgłoszona od razu, a jeśli nie zostanie uwzględniona, odnotowana w treści.

Konsul może pomóc w ustaleniu, gdzie przebywasz, w poinformowaniu rodziny i w kontakcie z obrońcą. Nie przesłuchuje Cię ani nie ocenia sprawy. W praktyce kontakt z konsulatem warto zaproponować rodzinie jako krok na początek, bo to ona dowie się, gdzie jesteś, i wyśle wiadomość w Twoim imieniu.

Różnica czasu rzadko jest przeszkodą, ale godziny pracy urzędów w Polsce i we Włoszech są różne, a weekendy i święta wydłużają oczekiwanie. Pisma wysyłane z Włoch do Polski przychodzą z opóźnieniem, więc nie polegaj na tym, że termin będzie można odroczyć z powodu poczty.

Jak kancelaria towarzyszy klientowi przy przesłuchaniu

Gdy rodzina albo sama osoba zatrzymana skontaktuje się z nami przed czynnością, pytamy o kilka rzeczy w tej kolejności: gdzie jest osoba, kto już z nią rozmawiał i jaki dokument otrzymała. Wystarczy wiadomość na avvmassimoromano@gmail.com albo telefoniczna prośba o oddzwonienie. Jeśli czynność ma się odbyć lada chwila, ustalamy, czy obrońca może stawić się w miejscu, czy tylko połączyć się telefonicznie.

Przy przesłuchaniu obrońca siedzi obok i pilnuje, aby czynność przebiegała zgodnie z zasadami: pouczenia, tłumaczenie, możliwość rozmowy z klientem. Jeżeli zachodzi potrzeba przerwy, wnosimy o nią. Po zakończeniu czytamy protokół razem z klientem, zanim go podpisze, i zgłaszamy uwagi, jeśli coś zapisano niedokładnie.

Jeśli skontaktujesz się z nami już po przesłuchaniu, prosimy o zdjęcia wszystkich dokumentów i o spisanie przebiegu własnymi słowami. Na tej podstawie oceniamy, czy zapis odpowiada rzeczywistości i czy w sprawie należy złożyć wnioski dotyczące protokołu. Biura w Rzymie, Mediolanie i Neapolu pozwalają dobrać obrońcę możliwie blisko miejsca, w którym toczy się sprawa.

Rozmawiamy po polsku, po włosku lub po angielsku. Nie obiecujemy rozstrzygnięć, bo zależą od akt i od organu. Obiecujemy, że decyzja o milczeniu albo o wypowiedzi zapadnie po rozmowie z obrońcą, nie w pośpiechu.

Jeśli czynność miała miejsce bez obrońcy, analizujemy protokół pod kątem pouczeń, tłumaczenia i sposobu zapisu wypowiedzi. Wyniki tej analizy przedstawiamy na piśmie, z zaznaczeniem, co można podnieść w sprawie, a czego nie.

Wyrażenia z protokołu przesłuchania

Protokół jest pisany językiem, który łatwo przeoczyć. Oto pojęcia, które warto rozpoznać.

• Pouczenia to informacje o prawach, które muszą paść przed rozpoczęciem rozmowy: o prawie do milczenia, do obrońcy i do tłumacza. Ich brak czyni wypowiedź niewykorzystywalną.
• Prawo do milczenia pozwala odmówić odpowiedzi bez negatywnych skutków. Nie może być poczytane na niekorzyść.
• Oświadczenie spontaniczne to wypowiedź złożona z własnej inicjatywy, poza przesłuchaniem. Jej status jest inny niż protokołu.
• Podejrzany to osoba, wobec której istnieją przesłanki, że popełniła czyn. Gdy ktoś wezwany jako świadek zaczyna być podejrzewany, czynność się przerywa.
• Protokół to zapis czynności, który podpisują uczestnicy. Podpis oznacza zapoznanie się z treścią.
• Obrońca to osoba uprawniona do reprezentowania Cię i do obecności przy czynności.

Jeśli w piśmie pojawia się słowo, którego tu nie wyjaśniono, nie podpisuj, dopóki nie dowiesz się, co znaczy.

Warto wiedzieć, jak te pojęcia ze sobą współdziałają. Pouczenie ma dać Ci możliwość świadomego wyboru; jeżeli go zabrakło, wypowiedź nie nadaje się do wykorzystania, ale tylko wtedy, gdy podniesiesz to w odpowiednim momencie. Protokół jest dowodem tego, co zapisano, a nie tego, co powiedziałeś; różnica bywa zasadnicza. Oświadczenie spontaniczne jest najbardziej zdradliwe, bo wypowiada się je w poczuciu, że „to nie jest przesłuchanie", a organ ma prawo je odnotować. Dlatego w każdej rozmowie z funkcjonariuszem, także tej z pozoru nieformalnej, obowiązuje zasada ostrożności.

Jeżeli w protokole widzisz zapis, że „odmówiono podpisu" albo „oświadczył spontanicznie", poproś obrońcę o wyjaśnienie, zanim zrobisz cokolwiek innego. Takie zapisy mają skutki, które wychodzą poza sam dokument.