Praca sezonowa w rolnictwie i turystyce

Co zrobić, gdy kontrola zastaje pracowników w polu lub w hotelu

Zostać na miejscu i wyjaśniać albo oddalić się. Gdy służby wchodzą na pole, plantację, do pensjonatu lub zaplecza restauracji, pracownicy często chcą się rozproszyć. Ucieczka natomiast nie pomaga: osoba, która odeszła, bywa identyfikowana po zdjęciach i listach obecności, a jej zachowanie jest odczytywane jako dowód winy. Pozostanie ma cenę: trzeba odpowiadać na pytania i pokazywać dokumenty, nawet jeśli ich się nie ma.

Podać prawdziwe dane albo skrócić rozmowę. Podanie nieprawdziwych danych bywa gorsze niż sam brak dokumentów, więc zawsze lepiej odmówić odpowiedzi niż skłamać. Warto mimo to wyraźnie powiedzieć, że chce się skontaktować z obrońcą. Cena to dłuższe zatrzymanie przy kontroli.

Wskazać pośrednika albo milczeć o nim. Pracownik sezonowy często zna tylko imię lub przezwisko człowieka, który go zatrudnił, ale ten człowiek jest kluczem do sprawy. Wskazanie go pomaga w ustaleniu, kto odpowiada za warunki pracy, i może zmienić status osoby z podejrzanej na pokrzywdzoną. Cena to ryzyko odwetu i konflikt z ekipą, w której się mieszka.

Podpisać protokół albo odmówić. Protokół kontroli pracy zawiera oświadczenia o dniach, godzinach i zapłacie. Podpisanie bez zrozumienia może obciążyć pracownika lub potwierdzić nieprawdziwy opis. Odmowa lub podpis z zastrzeżeniem zachowuje drogę do sprostowania. Takie decyzje warto skonsultować z obrońcą, jeśli tylko jest możliwość telefonu.

Kto pracuje na południu Włoch i trafia na tę stronę

Na południu Włoch pracują sezonowo ludzie z różnych krajów, w tym z Polski: przy zbiorach warzyw i owoców, w winnicach, w sadach, a potem w kurortach nad morzem, w hotelach, pensjonatach, barach i restauracjach. Przyjeżdżają na okres sezonu, często w grupie, i zwykle za pośrednictwem znajomego, ogłoszenia albo agencji. Mieszkają w kwaterach prowadzonych przez gospodarza, pracodawcę albo pośrednika, a droga do najbliższego miasteczka wiedzie przez wiejskie drogi.

Na stronę trafia pracownik, który dostał wezwanie po kontroli, ale nie wie, w jakim charakterze jest wzywany. Inna osoba to ktoś, kto został pominięty przy wypłacie i chce wiedzieć, czy ma prawo do zgłoszenia nieprawidłowości, nie ryzykując deportacji ani utraty zezwolenia. Kolejna to przewoźnik, kierowca lub brygadzista, któremu zarzuca się, że pomagał w organizacji pracy w sposób niezgodny z przepisami, choć sam otrzymywał polecenia.

Wreszcie rodzina w Polsce: żona lub rodzice dowiadują się z krótkiego telefonu, że bliski „został zabrany z pola” albo „ma kłopoty z policją”, a on sam jest w miejscowości, której nazwy nikt nie zna. Dla wszystkich tych osób ważne jest rozróżnienie roli: czy pracownik jest świadkiem, pokrzywdzonym, czy osobą, której dotyczy zarzut. Od tej roli zależy, jakie ma uprawnienia i co jest dla niego bezpieczne.

Zakwaterowanie, wypłata i droga do domu po kontroli

Po kontroli życie pracownika sezonowego zmienia się w ciągu godzin. Jeśli kwaterę zapewniał pracodawca lub pośrednik, może ją stracić, a z nią dostęp do rzeczy osobistych, dokumentów i ostatniej wypłaty. Pracodawca, który boi się konsekwencji, bywa zdolny do odcięcia się od ludzi, których wczoraj zatrudniał. Wypłata za ostatnie dni może zniknąć razem z nim, a pracownik, który nie ma umowy na piśmie, nie ma jak wykazać, ile mu się należy.

Droga do domu staje się osobnym problemem. Z południa Włoch do Polski droga lądowa zajmuje wiele dni, a loty z najbliższych lotnisk bywają sezonowe i droższe, niż zakładano. Pieniądze na bilet kończą się, bo ostatnia wypłata nie wpłynęła. Telefon rozładowuje się, a ładowarka została w kwaterze. Polska placówka konsularna nie znajduje się w każdym mieście, więc nie wolno zakładać, że pomoc jest blisko; trzeba sprawdzić, która placówka obejmuje region.

Dochodzi upał, który w polu i w kuchniach hoteli bywa wyczerpujący, a po kontroli nikt nie dba o przerwy ani o wodę. Pracownik, który został przesłuchany, wraca do pracy na tej samej plantacji albo szuka nowej, wiedząc, że jego nazwisko jest już w papierach. Rodzina w Polsce zaczyna odczuwać brak przekazywanych pieniędzy. Wszystko to sprawia, że decyzje podejmowane w ciągu początkowych dni po kontroli, takie jak wyjazd, pozostanie czy zgłoszenie, mają znaczenie na miesiące.

Czego nie robić wobec pośrednika, gospodarza i inspektorów

Środowisko pracy sezonowej jest ciasne i oparte na zależnościach, więc nierozważna rozmowa potrafi mieć skutki daleko poza samą sprawą. Poniższe zasady wynikają z częstych pomyłek.

• Nie podpisuj dokumentów, których nie rozumiesz, nawet jeśli pośrednik mówi, że to formalność potrzebna do wypłaty.
• Nie oddawaj paszportu ani dowodu osobistego nikomu na przechowanie, ponieważ osoba bez dokumentów traci swobodę ruchu i możliwość wyjazdu.
• Nie ustalaj z kolegami wspólnej wersji dla inspektorów, bo rozbieżności wyjdą na jaw, a uzgadnianie wersji samo bywa traktowane jako utrudnianie.
• Nie przyjmuj wypłaty w gotówce bez żadnego potwierdzenia, a jeśli to niemożliwe, zapisz datę, kwotę i nazwisko osoby, która płaciła.
• Nie kłam inspektorom co do danych osobowych, bo fałszywe dane są odrębną przyczyną odpowiedzialności, poważniejszą niż brak dokumentów.
• Nie zgadzaj się na wyjazd „po cichu”, zanim obrońca lub choćby zaufana osoba w Polsce będzie wiedzieć, gdzie jesteś.
• Nie kasuj wiadomości od pośrednika i zdjęć z miejsca pracy, bo mogą pokazać, kto organizował pracę i na jakich warunkach.
• Nie groź pośrednikowi ani go nie szantażuj i nie wracaj do niego samotnie po zaległe pieniądze, tylko poproś o pomoc kogoś, kto zna sprawę.
• Nie publikuj w sieci nazwisk ani adresów, ponieważ może to zostać odebrane jako pomówienie.

W praktyce najważniejsze jest, żeby nikt nie zostawał sam z papierem do podpisania ani z decyzją o wyjeździe.

Ślady pracy, które warto zachować przed końcem sezonu

Praca sezonowa często odbywa się bez umowy lub z umową, której pracownik nie dostał w kopii. Dlatego znaczenie mają ślady, które sam może zebrać, najlepiej na bieżąco.

• Zdjęcia miejsca pracy i kwatery, z widocznymi elementami wskazującymi lokalizację, wykonane telefonem i zapisane w wielu kopiach.
• Zrzuty ekranu rozmów z pośrednikiem lub pracodawcą dotyczących warunków, godzin, zapłaty i zakwaterowania.
• Zapiski w zeszycie lub w telefonie z datami pracy, godzinami i obowiązkami, prowadzone codziennie, bo notatki sporządzone na bieżąco mają większą wagę niż odtwarzane po czasie.
• Potwierdzenia przelewów i wypłat, a także zdjęcia kwitów, jeśli są wystawiane, oraz notatki o wypłatach gotówkowych.
• Kopie dokumentów tożsamości i ewentualnych zezwoleń na pracę lub pobyt, przechowywane w telefonie i u rodziny w Polsce.
• Dane kontaktowe współpracowników, którzy mogą potwierdzić warunki pracy, z numerami telefonów i opisem, gdzie pracowali.
• Bilety, rezerwacje i potwierdzenia przejazdu do miejsca pracy, które pokazują, kiedy rozpoczęto pracę i kto organizował transport.
• Dokumenty ubezpieczenia zdrowotnego i zaświadczenia lekarskie, jeśli praca w upale lub wypadek wymagały pomocy medycznej.
• Numery telefonów do inspekcji pracy i do polskiej placówki konsularnej, zapisane w wielu miejscach.

Pole lub kurort na południu, dom w Polsce

Odległość między miejscem pracy sezonowej a domem w Polsce jest największą przeszkodą w każdej sprawie. Rodzina nie dojedzie szybko, a koszt podróży bywa wyższy niż miesięczna wypłata. Z południa Włoch do Polski wiedzie długa droga lądowa, a loty z lokalnych lotnisk są sezonowe i zmieniają się z rozkładem. Nie należy zakładać bezpośredniego połączenia ani dojazdu w ciągu dnia. W wielu regionach południa komunikacja publiczna między wsią a miastem prawie nie istnieje, więc pracownik bez samochodu zależy od transportu zapewnianego przez pracodawcę.

Język urzędów to włoski, a w rozmowach z pracownikami często dochodzą dialekty, których nie rozumieją nawet osoby znające standardowy język. Angielski nie wystarcza do żadnej czynności, w której chodzi o treść oświadczenia. Do przesłuchań i do czytania protokołów potrzebny jest tłumacz, a rodzina w Polsce powinna zapytać, kto go zapewni i czy jest bezstronny, bo pośrednik, który tłumaczy, ma własny interes. Dokumenty z Polski, na przykład umowa przedwstępna albo potwierdzenie ubezpieczenia, wymagają przekładu przysięgłego, zanim trafią do akt.

Konsulat nie musi znajdować się w pobliżu, więc ustalenie właściwej placówki warto zrobić od razu. Poczta idzie wolno, a święta w Polsce i we Włoszech różnią się. Nie ma różnicy stref czasowych, ale godziny pracy urzędów w małych miejscowościach bywają krótkie. Wypłata zaległego wynagrodzenia i dochodzenie roszczeń po powrocie do Polski wymagają dokumentów, które trzeba zebrać jeszcze na miejscu. Dlatego warto wywieźć z miejsca pracy kopie wszystkiego, co pokazuje przebieg zatrudnienia.

Jak pomagamy pracownikom sezonowym i ich rodzinom

Gdy zgłasza się pracownik lub jego rodzina, prosimy o dane identyfikacyjne w takiej pisowni, jak w dokumencie, o nazwę miejscowości, w której doszło do kontroli, o datę i o nazwę organu. Dalej pytamy, w jakiej roli osoba została wezwana lub przesłuchana, bo od tego zależy zakres działań. Wiadomość można przesłać e-mailem na adres studia, a w sprawach pilnych poprzedzić ją telefonem, który ma przewagę nad pisaniem.

Zlecenie przyjmujemy na piśmie. Jeśli osoba nie może go podpisać, bo przebywa w miejscu bez dostępu do drukarki, ustalamy inną formę, na przykład podpis na kartce sfotografowanej telefonem, a potem uzupełniamy go w sposób wymagany. Podczas rozmowy wstępnej prosimy o spokojny opis przebiegu pracy: kto zatrudniał, jak płacono, gdzie mieszkano, kto wydawał polecenia. Na tej podstawie wskazujemy, jakie kroki są możliwe i jakie dokumenty warto zebrać.

Studio działa z siedzib w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, co skraca dojazd do wielu miejsc na południu. Język rozmowy ustalamy na początku, a tłumacza do czynności urzędowych organizujemy wcześniej. Przy dochodzeniu wynagrodzenia lub zebraniu dokumentów w Polsce współpracujemy z korespondentami. Nie przewidujemy wyniku sprawy. Pokazujemy, jakie decyzje czekają pracownika i w jakiej kolejności je podjąć.

Pytania do obrońcy o pośrednika, umowę i własną rolę

Sprawy dotyczące pracy sezonowej zaczynają się od pytania o rolę pracownika. Warto mieć listę, z którą można rozmawiać z obrońcą.

• W jakiej roli jestem w tej sprawie: świadka, pokrzywdzonego czy osoby, której dotyczy zarzut, i jak to ustalić z dokumentów?
• Czy brak umowy na piśmie wpływa na moją odpowiedzialność i na prawo do wynagrodzenia, i jak wykazać fakt zatrudnienia?
• Co grozi pośrednikowi i przedsiębiorstwu, które korzystało z mojej pracy, i czy mogę uczestniczyć w sprawie jako pokrzywdzony?
• Czy zgłoszenie nieprawidłowości może zaszkodzić mojemu zezwoleniu na pobyt lub pracę we Włoszech?
• Jak zabezpieczyć ślady pracy, jeśli wracam do Polski, i które z nich mają największe znaczenie?
• Czy mogę dochodzić zaległej wypłaty z Polski, a jeśli tak, to w jaki sposób i przed jakim organem?
• Jak postępować, jeśli pośrednik grozi lub namawia do milczenia, i komu to zgłosić?
• Czy wezwanie na przesłuchanie wymaga stawiennictwa osobistego, czy możliwe jest złożenie zeznań z Polski?
• Kto pokryje koszty tłumacza i dojazdu, gdy jestem wzywany jako świadek?

Odpowiedzi pomagają ocenić, czy wstępnym krokiem powinno być milczenie, wyjaśnienie, czy zgłoszenie własnej sprawy.

Słowa z protokołów kontroli pracy sezonowej

Protokoły z kontroli w gospodarstwach, hotelach i restauracjach zawierają zwroty o określonym znaczeniu. Oto te, które pojawiają się najczęściej.

• intermediazione illecita e sfruttamento del lavoro — nielegalne pośrednictwo w zatrudnieniu i wykorzystywanie pracy; dotyczy zarówno pośrednika, jak i przedsiębiorstwa korzystającego z pracy.
• caporale — potoczne określenie pośrednika, który werbuje i organizuje pracowników sezonowych.
• lavoro nero — praca bez umowy i bez zgłoszenia, która uruchamia osobne sankcje wobec pracodawcy.
• ispettorato del lavoro — inspekcja pracy, prowadząca kontrole w gospodarstwach i obiektach turystycznych.
• indici di sfruttamento — wskaźniki wykorzystywania, takie jak wynagrodzenie, czas pracy, bezpieczeństwo i zakwaterowanie, oceniane łącznie.
• persona offesa — pokrzywdzony, czyli osoba, której prawa naruszono; może uczestniczyć w postępowaniu.
• testimone — świadek, który ma obowiązek mówić prawdę, ale nie musi obciążać samego siebie.
• verbale — protokół kontroli, który warto sfotografować i zachować w całości.

Każde z tych słów wskazuje inną rolę lub inny rodzaj odpowiedzialności, więc przy każdym piśmie z urzędu warto zapytać obrońcę, które z nich dotyczy twojej sprawy.