Agent pod przykryciem: co wolno, a co jest prowokacją

Kto czyta o agencie pod przykryciem i dlaczego

Najczęściej jest to osoba, która została zatrzymana po transakcji z kimś, kto okazał się funkcjonariuszem. Spotkała się z klientem, kupcem albo znajomym znajomego, wymieniła kilka wiadomości, a potem ktoś wszedł do pokoju, do samochodu albo na parking i oznajmił, że to była czynność operacyjna. Pytanie brzmi zawsze tak samo: czy to w ogóle było legalne, skoro to oni mnie do tego namówili.

Inna sytuacja to ta, w której nie doszło jeszcze do żadnego zatrzymania, a w telefonie leży długa rozmowa z kimś, kto nalegał, odzywał się mimo odmowy i proponował coraz lepsze warunki. Po przeczytaniu wezwania osoba zaczyna rozumieć, że rozmówca mógł być funkcjonariuszem albo osobą współpracującą ze służbami. Chce wiedzieć, co z tej rozmowy może jej pomóc, a co zaszkodzić.

Osobna sytuacja dotyczy rodziny. Matka, żona albo brat dowiadują się, że bliski przebywa w areszcie po zatrzymaniu w operacji, której nikt wcześniej nie zapowiadał. Nie rozumieją, dlaczego sprawa opiera się na wiadomościach z komunikatora, które ich krewny pisał z kimś nieznanym. Pytają, czy mają się spodziewać, że to wszystko się zawali, czy raczej przygotować na długie postępowanie.

Wspólne dla tych osób jest przekonanie, że cała sprawa zależy od pytania: kto zaczął. To pytanie jest ważne, ale odpowiedź na nie wynika z dokumentów, a nie z pamięci, i trzeba ją zbudować krok po kroku, od wiadomości początkowej do dnia zatrzymania.

Co zmienia się w życiu po zatrzymaniu w operacji

Zatrzymanie w czynności operacyjnej oznacza zwykle, że osoba nie wraca do domu tego samego dnia. Telefon zostaje zabezpieczony, razem z nim konta w komunikatorach, zdjęcia, kontakty, historia lokalizacji i dane bankowe. Dla człowieka, który na co dzień prowadzi życie przez telefon, to oznacza utratę dostępu do pracy, do rozmów z rodziną i do dokumentów podróży. Pracodawca w Polsce lub we Włoszech dowiaduje się o nieobecności, a powód bywa trudny do wytłumaczenia.

Jeśli osoba została umieszczona w areszcie, rodzina musi zorganizować opiekę nad dziećmi, zapłacić rachunki i zadbać o mieszkanie. Wynajmujący może zażądać wyjaśnień, a bank reaguje na wpływy lub ich brak. Pracownik tymczasowy traci pracę, a przedsiębiorca traci kontrakty. Często dochodzi sprawa pozwolenia na pobyt albo statusu zawodowego, bo informacja o zarzutach bywa przekazywana dalej.

W wymiarze osobistym dochodzi wstyd i podejrzliwość. Osoba, która wie, że została zwabiona do czynu, jest zła i zarazem przestraszona. Rodzina nie wie, czy ma jej wierzyć, a znajomi wypytują. Sąsiedzi widzieli policję. W małych miejscowościach wieść szybko wraca do pracodawcy, szkoły dziecka i parafii.

Dla osób z Polski dochodzi bariera językowa i odległość. Dokumenty zatrzymania są po włosku, rodzina ma problem z ustaleniem, gdzie przebywa bliski, a każdy telefon wymaga czasu. Praktyczne skutki rozciągają się na tygodnie, nawet jeśli sama sprawa zakończy się szybciej.

Wybory, które pojawiają się wcześnie

Przed osobą, której dotyczy zarzut, stoją rozwidlenia, z których każde ma swoją cenę.

Złożyć wyjaśnienia czy skorzystać z prawa do milczenia. Wyjaśnienia dają możliwość od razu przedstawić chronologię: kto odezwał się najpierw, ile razy odmówiono, kto zaproponował miejsce i cenę. Cena: złożone bez wglądu w materiał, wyjaśnienia bywają niedokładne i potem trudno je odwołać, a każde zdanie trafia do akt. Milczenie chroni przed błędem, ale odkłada przedstawienie własnej wersji i może zostawić pole dla relacji funkcjonariuszy.

Zgodzić się na dostęp do telefonu czy odmówić. Dobrowolne udostępnienie kodu oszczędza czasu, ale otwiera całe zasoby urządzenia, także te niezwiązane ze sprawą. Odmowa może przedłużyć czynności, ale zmusza organ do wskazania podstawy. Tu potrzebna jest rada, zanim cokolwiek zostanie powiedziane.

Podważać od razu czy zbudować argument. Wniosek o ponowne zbadanie środka zapobiegawczego można złożyć szybko, ale jeśli opiera się wyłącznie na stwierdzeniu, że to była prowokacja, bez udokumentowanej chronologii, jest słaby. Wniosek dobrze zbudowany wymaga czasu, w którym osoba pozostaje w areszcie. Wyważenie tych kosztów jest zadaniem obrońcy i klienta.

Studio nie obiecuje wyniku żadnej z tych dróg. Pokazuje, co każda z nich otwiera, a co zamyka.

Żadna z tych decyzji nie wymaga pośpiechu ponad miarę. Organ może zażądać odpowiedzi od razu, ale prośba o rozmowę z obrońcą przed złożeniem wyjaśnień jest uprawniona i nie powinna być uznawana za brak współpracy. Warto prosić o to wprost i zapisać, że prośba została zgłoszona, wraz z godziną i nazwiskiem osoby, której ją przekazano.

Co zebrać, żeby odtworzyć chronologię kontaktów

W sprawach o prowokację decyduje kolejność zdarzeń, więc warto zebrać wszystko, co ją pokazuje. Najlepsze są materiały, które powstały, zanim komukolwiek przyszło do głowy, że będą dowodem.

• Pełna historia rozmów z osobą, która okazała się agentem: z komunikatorów, z poczty, z portali ogłoszeniowych. Wyeksportuj całość z datami i godzinami, bez wycinania fragmentów.
• Kopia zapasowa telefonu sprzed zdarzenia, jeśli istnieje, bo pozwala sprawdzić, czy treść rozmów nie została zmieniona lub uzupełniona.
• Wykaz połączeń i wiadomości z operatora. Pokazuje, kto dzwonił do kogo i jak często, co bywa decydujące dla ustalenia, kto naciskał.
• Dane pośredników i znajomych, przez których doszło do kontaktu. Zapisz nazwiska, pseudonimy i sposób, w jaki zostali ci przedstawieni.
• Dokumenty pokazujące sytuację życiową w czasie zdarzenia: długi, utrata pracy, choroba w rodzinie. Wyjaśniają, dlaczego propozycja mogła trafić na podatny grunt, i pozwalają odróżnić zamiar istniejący od wywołanego.
• Zaświadczenia o dotychczasowym trybie życia: zatrudnienie, brak wcześniejszych spraw, referencje o charakterze. Mają znaczenie dla oceny skłonności.
• Dokumenty zatrzymania i protokoły, wraz z nazwą jednostki, która je sporządziła, i numerem sprawy, jeśli został podany.

Każdy dokument zachowaj w oryginale i przekaż obrońcy w całości. Dopiero on oceni, które będą użyteczne, a które lepiej zostawić.

Sporządź też własną chronologię na osobnej kartce, wyłącznie dla obrońcy, bez konsultowania jej z nikim innym. Chronologia ma zawierać daty, godziny i sposób kontaktu, a w miejscach niepewnych zaznacz, że nie pamiętasz, zamiast zgadywać.

Pytania do obrońcy w sprawie prowokacji

Poniżej lista pytań, które warto zadać na rozmowie wstępnej, bo odpowiedzi pokazują, jak obrońca widzi sprawę i jakie materiały uzna za kluczowe.

• Czy w moim przypadku mamy do czynności legalnych, czy do prowokacji, i po czym to poznać na podstawie materiału, który już istnieje?
• Jakie dokumenty powinienem zdobyć, żeby wykazać, kto zainicjował kontakt, i które z nich trzeba wnioskować od organu?
• Czy wyjaśnienia, które złożyłem na miejscu, mogą być użyte przeciw mnie, i co z tego wynika dla kolejnych kroków?
• Czy powinniśmy żądać ujawnienia podstawy działań agenta, a jeśli tak, to na jakim etapie i w jakiej formie?
• Jak ocenia się zachowanie, gdy kilka razy odmówiłem, a mimo to kontakt był wznawiany?
• Czy wniosek o ponowne zbadanie środka zapobiegawczego ma sens teraz, czy lepiej poczekać na dostęp do akt?
• Czy mogę prosić o kopię akt i jak szybko ją otrzymam, jeśli mieszkam w Polsce?
• Jakie koszty obejmuje obrona na kolejnych etapach i co się dzieje z kosztami, jeśli sprawa zmieni kwalifikację?
• Czy powinienem rozmawiać z rodziną o szczegółach i w jakim zakresie, żeby nie narazić sprawy?

Rozmowa o kosztach nie jest nietaktem. Im wcześniej się odbędzie, tym mniej problemów później.

Zapytaj też, czy obrońca widzi możliwość, by sprawa została oceniona także pod kątem tego, jak zbierano materiał, i czy trzeba o to wnioskować wcześnie. Zapytaj, kto w studiu będzie dostępny w nagłej sytuacji, na przykład w nocy po zatrzymaniu kolejnego członka rodziny.

Gdy czynność operacyjna dotyka Polski i Włoch

Agent pod przykryciem może działać w internecie, a jego rozmówca może mieszkać w Polsce. Wiadomości przechodzą przez serwery w różnych krajach, a dane o użytkowniku trzeba zdobyć od operatora w innym państwie. To ma znaczenie praktyczne: materiał dowodowy może pochodzić z kilku źródeł, i każde z nich ma własną historię. Obrona musi sprawdzić, skąd dokładnie wzięły się wiadomości, kto je wyeksportował i czy zachowano ich spójność.

Rozmowy w języku polskim wymagają tłumaczenia dla włoskiego organu. Tłumaczenie bywa skrótem, a ocena zamiaru zależy od niuansów: czy ktoś napisał to z naciskiem, czy ironicznie, czy w odpowiedzi na wcześniejszą wiadomość. Dlatego ważne jest, aby w aktach znalazł się pełny tekst pierwotny, a tłumaczenie przysięgłe było przygotowane przez tłumacza, który zna kontekst. Obrona może zażądać własnego tłumaczenia i porównać je z urzędowym.

Dla rodziny w Polsce problemem są odległość i sprawy formalne. Odwiedziny wymagają zgody, a kontakt telefoniczny ma zasady. Pisma z Włoch przychodzą późno, a termin biegnie od doręczenia. Konsulat Rzeczypospolitej może udzielić informacji o miejscu pobytu i pomóc w kontakcie z rodziną, lecz nie ocenia zarzutu ani nie prowadzi obrony. Polska i Włochy mają tę samą strefę czasową, więc rozmowy z obrońcą nie wymagają przeliczania godzin.

Jeśli równolegle toczy się postępowanie w Polsce, obrońcy w Polsce i we Włoszech uzgadniają, jakie dokumenty i wyjaśnienia trafiają do którego organu.

Jak studio prowadzi sprawy z udziałem agenta

Kontakt wstępny może odbyć się przez telefon, przez wiadomość albo przez rodzinę, jeśli osoba jest pozbawiona wolności. Prosimy o podanie, gdzie przebywa zatrzymany, jaki dokument otrzymał i czy ktoś już z nim rozmawiał. Na tej podstawie ustalamy, czy potrzebna jest natychmiastowa obecność przy czynnościach, czy można zacząć od przeglądu dokumentów. Studio ma siedziby w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, co skraca drogę do jednostek w tych regionach.

Zakres pracy obejmuje analizę chronologii kontaktów, przegląd zabezpieczonego materiału, ocenę podstawy działań funkcjonariusza oraz przygotowanie wniosków do organu. Jeżeli klient jest w areszcie, planujemy odwiedziny i rozmowę poufną. W razie potrzeby sięgamy po tłumacza przysięgłego i po korespondenta w miejscu, w którym toczą się czynności. W sprawach, w których część materiału powstała poza Włochami, koordynujemy pracę z obrońcą w tym państwie.

Pracujemy po polsku i po włosku. Rodzina otrzymuje od nas zwięzłe wiadomości po polsku po każdej istotnej czynności, bez obietnic co do wyniku. Rozmowy z bliskimi odbywają się w granicach tajemnicy obrończej: mówimy tyle, ile klient pozwoli, i zawsze po wyjaśnieniu, co dana informacja może spowodować w sprawie.

Kontakt telefoniczny i pocztowy podajemy na stronie. Gdy zatrzymanie ma miejsce w nocy lub w dzień świąteczny, odpowiadamy poza godzinami biura.

Rodzinie zatrzymanego przekazujemy w miarę możliwości informacje o miejscu pobytu, godzinach odwiedzin i sposobie przekazywania rzeczy, zawsze za zgodą klienta i w granicach tajemnicy obrończej.

Czego unikać, gdy podejrzewasz, że rozmówcą był agent

W takiej sytuacji najwięcej szkód robią próby samodzielnego wyjaśniania. Oto zachowania, których lepiej unikać.

• Nie kontaktuj się z osobą, która mogła być agentem. Wiadomość wysłana po zatrzymaniu, nawet pełna żalu, zostanie dołączona do akt i odczytana jako dowód świadomości.
• Nie kasuj rozmów, kont ani aplikacji. Usunięcie wiadomości wygląda jak zacieranie śladów, a organ i tak odtworzy znaczną część z serwerów.
• Nie dopisuj, nie poprawiaj i nie porządkuj historii. Zrzuty ekranu z zaznaczeniami wyglądają na obróbkę, a obrona potrzebuje materiału w stanie pierwotnym.
• Nie opowiadaj o sprawie współosadzonym ani w grupach. Opowieść wraca przez świadków, a słowa wypowiedziane w areszcie nie zawsze są chronione.
• Nie podpisuj protokołów, których nie rozumiesz. Masz prawo do tłumacza i do czasu na lekturę.
• Nie naciskaj na rodzinę, aby zdobyła dowody na własną rękę. Poszukiwania prowadzone bez wiedzy obrońcy mogą narazić bliskich na zarzut wpływania na świadków.
• Nie zakładaj, że to prowokacja, bo tak wydaje się sprawiedliwe. Ocena zależy od chronologii, nie od odczucia.

Nie zakładaj też, że rozmowa z funkcjonariuszem w areszcie albo na korytarzu jest nieformalna. Każde zdanie wypowiedziane w obecności osoby w mundurze może trafić do notatki. Nie próbuj na własną rękę ustalać tożsamości agenta ani zastraszać świadków, bo takie próby wykorzystuje się jako dowód zamiaru. Nie obiecuj współosadzonym, że opowiesz im szczegóły sprawy, ani nie powtarzaj im planów obrony. Rozmowy w areszcie bywają przywoływane przez innych jako relacje o przyznaniu się.

Terminy, które pojawią się w aktach

W pismach tłumaczonych z włoskiego powtarza się kilka pojęć, które warto rozpoznawać, zanim obrońca je omówi.

• Prowokacja to działanie, które wywołuje zamiar u osoby, która go wcześniej nie miała. Materiał uzyskany w ten sposób nie może stanowić podstawy skazania.
• Chronologia kontaktów to zestawienie, kto, kiedy i z jaką propozycją odezwał się najpierw. Bywa podstawowym argumentem obrony.
• Podstawa działania agenta to dokument lub decyzja, na której oparte jest użycie funkcjonariusza pod przykryciem. Jej brak lub wada bywa przedmiotem zarzutu.
• Środek zapobiegawczy to ograniczenie wolności stosowane w toku postępowania, na przykład areszt albo dozór. Nie jest karą.
• Riesame to wniosek o ponowne zbadanie środka zapobiegawczego, na przykład aresztu. Składa go obrońca.
• Custodia cautelare to tymczasowe pozbawienie wolności w toku postępowania, przed wyrokiem.
• Investigazioni difensive to czynności, które obrońca podejmuje samodzielnie, aby zebrać dowody na rzecz klienta, na przykład rozmowy ze świadkami.
• Memorie difensive to pisemne stanowiska obrońcy, składane w toku postępowania. Mogą zawierać chronologię kontaktów.

Jeżeli w piśmie pojawi się słowo, którego nie ma na tej liście, zapytaj o nie, zanim zareagujesz.

Warto wiedzieć, że organ nie musi tłumaczyć pism do ostatniego szczegółu, a tłumaczenie urzędowe bywa skrótowe. Jeśli w dokumencie widzisz słowo, które nie pasuje do twojego rozumienia sytuacji, zapytaj obrońcę, co dokładnie oznacza. Pojedyncze słowo, na przykład określenie roli osoby, z którą rozmawiałeś, potrafi przesądzić o całym kierunku postępowania.