Funkcjonariusz pod przykryciem: gdzie kończy się dopuszczalne

Wybory przy rozmowie o wcześniejszych kontaktach z agentem

Najpilniejszy wybór dotyczy opowieści o tym, jak doszło do kontaktu z osobą, która okazała się funkcjonariuszem. Można opowiedzieć wszystko natychmiast, żeby pokazać, że nic nie było zaplanowane. Cena jest taka, że opowieść złożona bez wglądu w akta bywa porównywana z nagraniami i wiadomościami, o których osoba nie wiedziała, a każda rozbieżność wraca jako dowód nieszczerości. Można też złożyć krótkie oświadczenie, że kontakt zainicjował rozmówca i że szczegóły zostaną podane po zapoznaniu się z aktami. To kosztuje wizerunkowo, bo wygląda na wymijanie, lecz zostawia przestrzeń, by odpowiedzieć na konkretne zarzuty, a nie na domysły.

Następna kwestia to wniosek o udostępnienie nagrań, wiadomości i zapisów rozmów. Obrona opiera się na tym, kto zaczął, jak często namawiał i jak reagowała osoba podejrzana. Bez tych materiałów nie da się ocenić, czy zamiar istniał wcześniej, czy został wzbudzony. Składanie wniosku nie kosztuje nic poza czasem, ale organ może odmówić albo udostępnić tylko część, i trzeba wtedy rozważyć kolejne kroki, a w tym czasie nie wolno zapominać o terminach, które biegną niezależnie.

Ostatnia decyzja dotyczy telefonu i kont komunikacyjnych. Można oddać urządzenie z hasłem i zgodą na przeszukanie, co przyspiesza sprawę, lecz ujawnia także rozmowy niezwiązane z zarzutem. Można odmówić podania hasła, co jest prawem, ale wydłuża czynności i bywa odczytane jako niechęć do współpracy. Cokolwiek zostanie postanowione, najważniejsze jest, by nie usuwać niczego z urządzenia, zwłaszcza rozmów z osobą, która okazała się funkcjonariuszem. To właśnie one mogą pokazać, że ktoś naciskał i wracał z propozycją po odmowie.

Kto trafia na tę stronę po zatrzymaniu w sprawie z udziałem agenta

Najczęściej jest to ktoś, kogo zatrzymano po transakcji, która od początku miała być pułapką. Kupujący, rozmówca z komunikatora albo nowy znajomy okazał się funkcjonariuszem, a zatrzymanie nastąpiło w chwili wymiany. Osoba wie, że to ona odpowiedziała na propozycję, ale pamięta także, że ktoś nalegał, wracał, obniżał cenę i obiecywał pomoc. Pyta, czy to w ogóle może być użyte przeciwko niej, skoro sama nie szukała takiej okazji.

Inaczej wygląda sytuacja rodziny. Bliski człowiek zostaje zatrzymany, a z początkowych pism wynika, że w tle były rozmowy z osobą podającą się za zwykłego klienta. Rodzina nie rozumie, dlaczego telefon i komputer zostały zajęte, ani co oznacza adnotacja o czynnościach pod przykryciem. Nie ma dostępu do akt, nie zna języka, a w pismach pojawiają się terminy, których nie da się przełożyć wprost.

Jeszcze inna grupa to osoby, które dostały wezwanie jako świadkowie albo podejrzani w sprawie, w której ktoś z ich otoczenia był celem operacji. Nie wiedzą, czy same rozmawiały z kimś, kto potem okazał się funkcjonariuszem, i martwią się, że ich wiadomości trafiły do akt. Chcą zrozumieć, jak odróżnić zwykły kontakt od tego, co organ uznał za część czynności, i czy ich własna rola może się zmienić z świadka na podejrzanego.

Łączy je to, że prawo dopuszcza czynności pod przykryciem tylko w wymienionych sprawach i tylko w określonych granicach. Granicę tę można sprawdzić w aktach, a jej przekroczenie ma konsekwencje dla całego materiału dowodowego. Dlatego tak ważne jest, by nie odpowiadać na pytania, zanim obrońca zobaczy, co zostało zgromadzone, i by nie zakładać z góry, że sam fakt pułapki rozstrzyga sprawę na czyjąkolwiek korzyść.

Co zmienia się w pracy, w rodzinie i w pobycie we Włoszech

Zatrzymanie w sprawie z udziałem agenta wywraca codzienność inaczej niż zwykłe zatrzymanie, bo osoba zwykle nie ma poczucia, że popełniła czyn. Czuje, że została wciągnięta, i to poczucie wpływa na decyzje: chce wyjaśniać, tłumaczyć, pisać do rozmówcy, który okazał się funkcjonariuszem. Każda taka próba wraca później jako element akt. Pracodawca, któremu trzeba wyjaśnić nieobecność, zadaje pytania, na które osoba nie umie albo nie powinna odpowiadać, a w niewielkich firmach plotka zastępuje oficjalną informację.

Zajęcie telefonu to osobny problem. Wraz z nim znika dostęp do bankowości, do kontaktów z rodziną w Polsce, do kodów weryfikacyjnych, do kalendarza dzieci i do komunikatora, przez który odbywa się cała praca. Trzeba odtworzyć konto, wyrobić nową kartę, powiadomić pracodawcę i poinformować bliskich, że nie odbierze się telefonu. Jeśli urządzenie było wyłącznym źródłem zdjęć i dokumentów, jego utrata może bezpowrotnie pozbawić dowodów, które obrona chciałaby wykorzystać.

Dla cudzoziemca ważne jest także to, jak sprawa wpływa na dokumenty pobytowe i podróże. Postępowanie karne może wiązać się z zakazem opuszczania kraju, z obowiązkiem meldowania się albo z zakazem kontaktu z określonymi osobami. Rodzice, którzy wychowują dzieci w Italii, muszą ustalić, kto odbierze je ze szkoły i kto zadba o rachunki, gdy któreś z nich jest w areszcie. Wszystko to dzieje się w tym samym czasie, w którym trzeba podejmować decyzje procesowe, a każda z nich ma konsekwencje dla pozostałych.

Zachowania, które utrudniają obronę przy zarzucie wzbudzenia zamiaru

• Nie usuwaj rozmów z osobą, która okazała się funkcjonariuszem. To właśnie z nich może wynikać, kto zaczął i jak naciskał. Usunięcie wygląda na zacieranie śladów, a oryginalne zapisy znajdują się i tak u organu.
• Nie pisz do tej osoby, żeby wyjaśnić sytuację. Każda wiadomość trafi do akt i może zostać użyta, a funkcjonariusz nie ma obowiązku odpowiadać zgodnie z prawdą ani w dobrej wierze.
• Nie szukaj w sieci danych funkcjonariuszy ani ich nie publikuj. Ujawnianie tożsamości osób działających pod przykryciem bywa odrębnym przestępstwem, a w najlepszym razie psuje wizerunek osoby zatrzymanej.
• Nie podpisuj notatek ani protokołów po włosku bez tłumacza. W rozmowach po polsku drobna różnica słowa, na przykład między zgodą a ustępstwem, zmienia znaczenie całego zdania.
• Nie opowiadaj o sprawie współosadzonym ani w grupach na komunikatorach. Wiadomości te mogą trafić do akt, a rozmowy na korytarzu bywają relacjonowane organom przez osoby, które liczą na własną korzyść.
• Nie zakładaj, że pułapka sama w sobie zamyka sprawę. Ocena, czy zamiar został wzbudzony czy tylko ujawniony, wymaga lektury akt i czasu, a nie wiary w to, co się czuje.

Spokojne czekanie na obrońcę bywa trudne, ale bardzo rzadko zaszkodzi. Pośpiech w rozmowach z organem szkodzi znacznie częściej.

Dobrze też uprzedzić bliskich, aby nie dzwonili do osób wymienionych w aktach i nie próbowali na własną rękę ustalać, kto za całą sytuacją stoi. Takie próby zwykle kończą się kolejnymi zeznaniami, które trzeba potem tłumaczyć.

Dokumenty, nagrania i ślady, które pozwalają odtworzyć przebieg kontaktu

Przy zarzucie wzbudzenia zamiaru decyduje oś czasu. Trzeba odtworzyć, kiedy doszło do początkowego kontaktu, kto go zainicjował, jak często rozmówca wracał do tematu i jak osoba reagowała. W tym celu warto zebrać wszystko, co pokazuje przebieg zdarzeń, i ułożyć to w kolejności czasowej, od najstarszego śladu do najnowszego.

• Zrzuty ekranu i eksporty rozmów ze wszystkich komunikatorów, razem z datami i porami wiadomości, bez przycinania i bez komentarzy.
• Historia połączeń i wiadomości tekstowych z operatora, którą można zamówić także z poziomu konta online.
• Dane kont, z których pisał rozmówca, wraz z nazwami i zdjęciami profilowymi, bo może się okazać, że nazwa zmieniała się w trakcie rozmowy.
• Dokumenty pokazujące sytuację osoby w tamtym okresie, jak umowa o pracę, wyciągi z konta i zaświadczenia o niekaralności, jeśli istnieją, także polskie, bo mogą wskazywać na brak wcześniejszych skłonności.
• Nazwiska osób, które wiedziały o kontaktach, na przykład współlokatorów czy współpracowników, wraz z informacją, co widziały i słyszały.
• Kopie wszystkich pism otrzymanych od organu, w tym wezwań, protokołów zajęcia i wykazów rzeczy.

Telefon i komputer zajęte przez organ nie wrócą szybko, dlatego zapasowe kopie w chmurze lub u bliskich mają znaczenie. Nie wolno natomiast niczego zmieniać po zatrzymaniu, ponieważ metadane mogą zostać uznane za ślad ingerencji.

Warto także zapisać własną chronologię z pamięci, jeszcze przed lekturą akt, i oddać ją wyłącznie obrońcy. Taka notatka pozwala później sprawdzić, czy wspomnienia pokrywają się z zapisami, czy też coś zostało pominięte.

Rozmowy po polsku, zapisy w Polsce i różnica stref czasowych

Czynności pod przykryciem prowadzone wobec osób mówiących po polsku mają szczególną cechę: funkcjonariusz często rozmawia w języku, który zna słabo, albo korzysta z tłumaczeń przygotowywanych potem przez biegłego. Slang, żarty, sarkazm i ironia mają w polskiej mowie bardzo różne odcienie, a tłumacz zapisuje zwykle wersję dosłowną. Zdanie, które dla rozmówców było przekomarzaniem, w transkrypcji brzmi jak umowa. Obrona powinna więc zażądać nie tylko przekładu, lecz także oryginalnego nagrania i sprawdzić, czy tłumacz rozumiał kontekst.

Gdy rozmowy toczyły się częściowo z numeru zagranicznego albo przez komunikator z serwerami poza Włochami, pojawia się pytanie, skąd pochodzą zapisy i w jakim trybie je uzyskano. Dane przechowywane w Polsce lub w innym kraju są zdobywane innymi drogami niż te, które znajdują się na telefonie zajętym we Włoszech. Różnice w sposobie zabezpieczenia materiału mogą mieć znaczenie dla jego użyteczności w sprawie.

Rodzina w Polsce chce zwykle dzwonić o stałych porach, a godziny widzeń i rozmów telefonicznych w zakładzie karnym są ograniczone. Różnica stref czasowych bywa niewielka, ale w praktyce oznacza, że połączenie planowane na wieczór może wypaść w czasie, gdy zakład jest zamknięty. Konsulat może pomóc w nawiązaniu kontaktu i w przekazaniu informacji rodzinie, lecz nie wchodzi w ocenę dowodów ani nie zastępuje obrońcy w kontaktach z organem.

Zaświadczenia z Polski o niekaralności i o sytuacji zawodowej warto sprowadzić natychmiast, ponieważ droga pocztowa trwa dłużej, niż się spodziewamy, a tłumaczenie przysięgłe dodaje kolejny etap. Dokumenty, które mają trafić do akt, muszą być przetłumaczone, więc im wcześniej zostaną zamówione, tym mniejsze ryzyko, że obrona zabraknie czasu na ich złożenie.

Jak kancelaria prowadzi sprawy z udziałem agenta lub informatora

Sprawę zaczyna wiadomość z opisem sytuacji i zdjęciem każdego pisma, które osoba otrzymała. Wystarczy wiadomość na adres avvmassimoromano@gmail.com lub telefoniczne zgłoszenie, a prowadzący ustala, kto może się z osobą skontaktować i w jakich godzinach. Przy zatrzymaniu liczy się czas, więc kontakt jest możliwy także poza zwykłymi godzinami pracy.

Podczas rozmowy wstępnej obrońca prosi o opisanie, jak doszło do kontaktu z rozmówcą, kto zaczął pisać, jak wyglądały kolejne wiadomości i co zostało zajęte. Nie prosi o ocenę prawną. Wyjaśnia za to, jakie czynności mogą nastąpić, na przykład przesłuchanie albo wniosek o zastosowanie środka zapobiegawczego, oraz co osoba powinna powiedzieć, a czego nie, do czasu wglądu w akta. Rozmowa odbywa się po polsku lub po włosku, a przy czynnościach przed organem obecny jest tłumacz.

Po objęciu obrony kancelaria składa wniosek o dostęp do akt i do nagrań, zleca ewentualną opinię biegłego od tłumaczeń i ocenia, czy materiał został zgromadzony zgodnie z ustawą. Jeśli kontakty obejmowały konta lub osoby w Polsce, współpracuje się z polskim prawnikiem, który pomaga zdobyć dokumenty i wyjaśnić okoliczności po przeciwnej stronie granicy. Klient jest informowany o każdym piśmie, a rodzina otrzymuje wyłącznie te informacje, które klient zgodził się przekazać.

Siedziby kancelarii w Rzymie, Mediolanie i Neapolu pozwalają uczestniczyć w czynnościach w różnych miastach, bez zbędnych pośredników i bez konieczności tłumaczenia sprawy od początku nowemu prawnikowi.

Pytania do obrońcy w sprawie o prowokację

• Czy sprawa należy do tych, w których czynności pod przykryciem są w ogóle dopuszczalne, i skąd to wiadomo?
• Czy czynności zostały poprzedzone wymaganym zezwoleniem i czy mogę zobaczyć jego treść oraz datę?
• Czy zachowanie funkcjonariusza polegało na ujawnieniu istniejącego zamiaru, czy na jego wzbudzeniu, i jakie fragmenty akt o tym świadczą?
• Czy w aktach są nagrania i wiadomości w oryginale, czy tylko ich streszczenia, i kto je sporządził?
• Kto tłumaczył rozmowy po polsku i czy mogę prosić o biegłego, który sprawdzi ich wierność?
• Co się dzieje z materiałem, jeśli sąd uzna, że granica została przekroczona, i jak wpływa to na pozostałe dowody?
• Czy powinienem składać wyjaśnienia teraz, czy dopiero po zapoznaniu się z aktami?
• Czy moje własne wiadomości mogą zostać użyte także w sprawie innych osób i czy muszę o tym wiedzieć?
• Jakie dokumenty z Polski mogą pokazać, że wcześniej nie byłem związany z podobnymi sprawami, i jak szybko je sprowadzić?

Pytania te warto zadać jeszcze przed złożeniem jakiegokolwiek oświadczenia, bo odpowiedzi wyznaczają strategię i decydują o tym, czy w ogóle sensowne jest podnoszenie zarzutu wzbudzenia zamiaru. Odpowiedzi zapisane na piśmie pomagają rodzinie, która nie uczestniczyła w rozmowie, zrozumieć, na jakim etapie jest sprawa.

Zapytać można także o to, czy w sprawie występował informator, a nie funkcjonariusz, bo od tej różnicy zależą zasady oceny jego roli i sposób, w jaki obrona może go przesłuchać.

Terminy z pism dotyczących czynności pod przykryciem

W aktach takich spraw powtarza się kilka słów, których sens warto znać, zanim zacznie się czytać zarzuty. Poniżej tylko te, które pojawiają się na tej stronie lub w materiałach, na których się opiera, wyjaśnione językiem codziennym.

• Czynności pod przykryciem to działania funkcjonariuszy ukrywających swoją tożsamość i rolę, dopuszczalne wyłącznie w sprawach wymienionych w ustawie i pod ścisłymi warunkami.
• Ujawnienie zamiaru oznacza, że osoba już wcześniej była gotowa popełnić czyn, a funkcjonariusz dał jej tylko okazję. Takie działanie jest dopuszczalne.
• Wzbudzenie zamiaru oznacza, że funkcjonariusz sprawił, iż osoba niezainteresowana zdecydowała się na czyn. Prowadzi do bezskuteczności uzyskanego materiału.
• Bezskuteczność dowodu to stan, w którym materiał nie może być podstawą ustaleń, choć fizycznie znajduje się w aktach.
• Memorie difensive to pisma obrońcy składane w trakcie postępowania, w których podnosi się argumenty i wnioski dowodowe.
• Investigazioni difensive to czynności zbierania dowodów przez obrońcę, na przykład rozmowy ze świadkami, prowadzone niezależnie od organu ścigania.
• Zezwolenie na czynności to uprzednia zgoda wymagana na rozpoczęcie działań pod przykryciem. Jego brak lub wada bywa przedmiotem zarzutów obrony.

Jeśli w piśmie pojawia się inne określenie, należy je pokazać obrońcy, zamiast zgadywać, co oznacza.

Do tej listy dochodzą słowa spotykane w samym zarzucie, takie jak zamiar, czyli stan umysłu osoby w chwili czynu, oraz dowód, czyli to, na czym sąd opiera ustalenia. Te pojęcia mają w tej sprawie szczególną wagę, bo spór toczy się o to, skąd wziął się zamiar i czy materiał, który go dokumentuje, można w ogóle wykorzystać. Tłumacz powinien oddawać te słowa wiernie i bez ozdobników, a każda wątpliwość co do przekładu warta jest odnotowania w piśmie obrońcy.