Wezwanie na świadka: co przysługuje, co grozi

Wezwanie na świadka a codzienność: urlop, podróż, napięcie

Wezwanie na świadka wygląda jak zwykła korespondencja urzędowa, ale w życiu adresata robi wyraźne zamieszanie. Trzeba poprosić pracodawcę o dzień lub więcej wolnego, a on zadaje pytania, na które trudno odpowiedzieć bez ujawniania sprawy. Jeśli rozprawa odbywa się we Włoszech, dochodzi podróż, nocleg, ewentualnie opieka nad dziećmi i zwolnienie szkolne dla dzieci, które jadą razem. Koszty ponosi się z góry, a zwrot, jeśli przysługuje, następuje później i wymaga rachunków w formie zrozumiałej dla urzędnika.

Napięcie wynika głównie z niepewności. Świadek nie wie, jakie pytania padną, kto będzie na sali i czy nie zostanie potraktowany jak ktoś, komu można coś zarzucić. Rodzina podejrzewa, że sprawa dotyczy kogoś bliskiego, i naciska, żeby powiedzieć „to, co trzeba”. Znajomi z pracy pytają, czemu wyjeżdża, a plotki rozchodzą się szybciej niż fakty. Osoba wezwana ze względu na pokrewieństwo z oskarżonym znajduje się między lojalnością wobec bliskiego a obowiązkiem mówienia prawdy.

Po przesłuchaniu skutki nie znikają. Protokół z zeznaniami zostaje w aktach, a świadek może być wezwany ponownie, jeśli rozprawa się przeciąga lub sąd zmienia skład. Wypowiedzi złożone w sprawie bywają cytowane w kolejnych postępowaniach. Dlatego przygotowanie do czynności, choćby tylko rozmowa o jej przebiegu, jest czymś więcej niż formalnością: pozwala wejść na salę ze świadomością swoich praw i granic.

Kto dostaje wezwanie i co o nim myśli

Najczęściej jest to koleżanka lub kolega z pracy, który widział zdarzenie albo znał osobę oskarżoną. Wezwanie przyszło na adres w Polsce, po włosku, z datą, która za chwilę minie. Adresat zastanawia się, czy musi jechać, czy może odmówić i czy nie zostanie potraktowany jak ktoś, kto coś ukrywa. Zazwyczaj boi się, że powie coś, co zaszkodzi komuś bliskiemu albo jemu samemu.

Inna sytuacja to członek rodziny osoby oskarżonej. Żona, brat, rodzice dostają wezwanie w tej samej sprawie, w której ich bliski jest oskarżony, i nie wiedzą, że przepisy przyznają im szczególną możliwość odmowy zeznań. Natomiast niektórzy chcą zeznawać, bo wierzą, że pomogą, i potrzebują wiedzieć, jak to zrobić bez narażania się na zarzut fałszywych zeznań. Kolejna grupa to osoby, które wezwano jako świadków, choć w rzeczywistości mogły uczestniczyć w zdarzeniu. Przesłuchanie zaczyna się spokojnie, a potem pytania stają się coraz bardziej szczegółowe.

Są też ci, którzy mieszkają w Polsce i zostali wezwani do złożenia zeznań na wniosek włoskiego organu, na przykład przed polskim sędzią lub przez łącze wideo. Nie wiedzą, kto ich będzie przesłuchiwał, w jakim języku i w jakiej formie. Dla każdej z tych osób najważniejsze jest ustalenie, w jakiej roli się występuje, bo od niej zależą prawa i obowiązki. Ta strona wyjaśnia, jak to sprawdzić i o co zapytać, zanim zapadną decyzje o stawiennictwie.

Papiery, które warto mieć przy sobie na przesłuchaniu

Świadek nie składa dokumentów w sprawie, ale pewne papiery ułatwiają mu czynności i chronią przed nieporozumieniami. Warto je przygotować wcześniej, zwłaszcza gdy podróż jest długa.

• Wezwanie w oryginale razem z kopertą, na której widać datę doręczenia, bo urzędnik może zapytać o termin i sposób odbioru.
• Dokument tożsamości, najlepiej paszport lub dowód osobisty ważny przez cały okres podróży, bo bez niego nie dojdzie do czynności.
• Dokument potwierdzający pokrewieństwo z oskarżonym, na przykład odpis aktu małżeństwa lub urodzenia, jeśli świadek zamierza skorzystać z prawa odmowy zeznań.
• Zaświadczenie od pracodawcy o konieczności stawiennictwa, które pozwala usprawiedliwić nieobecność i bywa potrzebne przy zwrocie wynagrodzenia.
• Rachunki i bilety z podróży oraz noclegu, zachowane w formie czytelnej, bo od nich zależy ewentualny zwrot wydatków.
• Notatkę dla siebie z tego, co świadek pamięta o zdarzeniu, sporządzoną wcześniej, którą pokazuje wyłącznie obrońcy, a nie sądowi.
• Wszelką korespondencję związaną ze sprawą, jeśli ją posiada, w uporządkowanej formie, aby obrońca mógł ocenić, co z niej wynika.
• Dane kontaktowe obrońcy i numer, pod którym można zapytać o radę przed wejściem na salę.
• Lekarstwa i dokumentację medyczną, jeśli świadek przewlekle choruje, bo czynność bywa długa.

Stawić się, prosić o zdalne przesłuchanie czy skorzystać z prawa odmowy

Stawić się osobiście albo wnioskować o przesłuchanie zdalne. Osobiste stawiennictwo zapobiega zarzutowi nieobecności, ale wymaga czasu i pieniędzy. Przesłuchanie przez łącze lub przez organ w Polsce oszczędza podróż, lecz zależy od zgody organu i od możliwości technicznych. Wniosek warto złożyć wcześnie, z uzasadnieniem, na przykład odległością, pracą lub stanem zdrowia.

Zeznawać albo skorzystać z prawa odmowy, jeśli przysługuje. Najbliżsi oskarżonego mogą odmówić zeznań, a organ ma obowiązek pouczyć ich o tym przed czynnością. Odmowa chroni bliskiego i samego świadka przed trudnymi pytaniami, ale oznacza, że ich wersja nie trafi do akt. Zeznawanie pozwala przedstawić własne spojrzenie, lecz wiąże się z obowiązkiem mówienia prawdy i z ryzykiem pytań, na które trudno odpowiedzieć. Wybór należy do świadka i warto go omówić z obrońcą.

Odpowiadać na każde pytanie albo odmówić odpowiedzi, która obciążałaby samego świadka. Nikt nie musi odpowiadać na pytania, z których wynikałaby jego własna odpowiedzialność. Zastosowanie tej zasady wymaga natomiast wyczucia, bo nadmierna ostrożność bywa odczytywana jako unik. Dlatego dobrze jest przed czynnością ustalić, jakie obszary są dla świadka wrażliwe.

Przyjść z obrońcą albo samemu. Obecność obrońcy zwykle nie jest przewidziana dla zwykłego świadka tak jak dla oskarżonego, ale rozmowa przed czynnością i po niej bywa bardzo pomocna. Zwłaszcza gdy rola świadka może się zmienić w trakcie przesłuchania.

Czego nie robić przed złożeniem zeznań i po nich

Świadek należy do najważniejszych źródeł dowodowych, więc każde jego zachowanie bywa analizowane. Poniższe zasady pomagają go uniknąć błędów.

• Nie ustalaj z innymi świadkami wspólnej wersji zdarzeń, bo różnice w szczegółach i tak wyjdą na jaw, a uzgadnianie zeznań jest odczytywane jako wpływanie na dowody.
• Nie zmyślaj ani nie wypełniaj luk w pamięci domysłami, ponieważ fałszywe zeznanie jest przestępstwem, a „nie pamiętam” przestępstwem nie jest.
• Nie czytaj w sieci komentarzy o sprawie i nie oglądaj zdjęć osób oskarżonych, bo kształtują one wspomnienia i zmieniają sposób, w jaki odtwarzasz zdarzenie.
• Nie podpisuj protokołu, którego treści nie rozumiesz, szczególnie gdy przesłuchanie odbywało się przez tłumacza.
• Nie rozmawiaj o swoich zeznaniach z oskarżonym ani z jego rodziną, bo takie rozmowy mogą zostać zinterpretowane jako nacisk.
• Nie publikuj w sieci informacji o przesłuchaniu ani o treści pytań, ponieważ wypowiedź może trafić do akt.
• Nie deklaruj, że „wiesz wszystko”, jeśli pamiętasz tylko część, bo organ będzie żądać szczegółów, których nie masz.
• Nie ignoruj wezwania, bo nieusprawiedliwiona nieobecność może skutkować przymusowym doprowadzeniem lub karą porządkową.
• Nie oceniaj winy oskarżonego, bo świadek mówi o faktach, a ocena należy do sądu.

Spokojna odpowiedź na zadane pytanie i nic ponad nią to postawa, która chroni świadka lepiej niż jakakolwiek inna.

Pytania do obrońcy o rolę świadka

Wezwanie na świadka rodzi pytania, na które nie ma prostej odpowiedzi w piśmie. Warto je zadać obrońcy jeszcze przed terminem.

• W jakiej roli jestem wzywany: zwykłego świadka, osoby, która może mieć własną odpowiedzialność, czy kogoś, kogo rola może się zmienić w trakcie przesłuchania?
• Czy przysługuje mi prawo odmowy zeznań jako bliskiej osobie oskarżonego i jak je zgłosić w sposób, który zostanie przyjęty?
• Co się stanie, jeśli w trakcie przesłuchania okaże się, że moje odpowiedzi mogą mnie obciążyć, i czy czynność zostanie przerwana?
• Czy mogę prosić o przesłuchanie zdalne albo o przesłuchanie w Polsce i jakie argumenty mogą być uwzględnione?
• Kto pokryje koszty podróży, noclegu i utraconego wynagrodzenia, i w jakiej formie złożyć wniosek o zwrot?
• Jak przygotować się do przesłuchania przez tłumacza i czy mogę prosić o pisemny przekład pytań?
• Co grozi za fałszywe zeznanie i za odmowę zeznań bez podstawy, i czym te sytuacje się różnią?
• Czy moje zeznania zostaną wykorzystane w innych postępowaniach, w Polsce lub we Włoszech?
• Czy mogę po przesłuchaniu poprawić lub uzupełnić swoje zeznanie, jeśli przypomnę sobie istotny szczegół?

Odpowiedzi warto zapisać i porównać z tym, co usłyszy się od organu, bo rozbieżności należy wyjaśnić przed czynnością.

Świadek w Polsce, sprawa we Włoszech

Świadek mieszkający w Polsce, wezwany do sprawy we Włoszech, znajduje się w sytuacji, w której porządki prawne Polski i Włoch dotykają go równocześnie. Włoski sąd wzywa go na podstawie włoskiego prawa, ale ponieważ nie ma tam swojego miejsca zamieszkania, wezwanie przechodzi przez polskie kanały albo trafia na adres pocztą. Termin biegnie od doręczenia, nie od chwili, gdy ktoś wezwanie przeczytał. Tłumaczenie wezwania jest niezbędne, bo nie wiadomo, czy dotyczy ono stawiennictwa osobistego, czy zdalnego, i jakie są konsekwencje nieobecności.

Przesłuchanie może odbyć się we Włoszech, w Polsce na wniosek włoskiego organu albo przez łącze wideo. Każda z tych form ma inne konsekwencje praktyczne. We Włoszech świadek mówi przez tłumacza, a pytania padają po włosku, więc ważne jest, żeby tłumacz był bezstronny i żeby protokół oddawał rzeczywistą treść wypowiedzi. W Polsce przesłuchanie prowadzi polski organ według polskich reguł, ale w zakresie wskazanym przez wniosek włoski. Zeznania trafiają do akt włoskich w przekładzie, który warto sprawdzić.

Dojazd wymaga planowania: loty bywają sezonowe, a podróż lądowa zajmuje wiele dni. Nie ma różnicy stref czasowych, ale święta i godziny pracy sądów różnią się. Zwrot kosztów podróży wymaga rachunków i wniosku we właściwej formie, a rozliczenie następuje z opóźnieniem. Jeśli świadek jest pracownikiem polskiej firmy, zaświadczenie od pracodawcy powinno być przygotowane w sposób zrozumiały dla włoskiego sądu. Konsulat nie uczestniczy w przesłuchaniu, ale może pomóc w sprawach dokumentów podróży.

Słowa z wezwania i protokołu przesłuchania

Wezwania i protokoły używają terminów, które określają rolę osoby i jej prawa. Poniżej te, które pojawiają się najczęściej.

• persona informata sui fatti — osoba posiadająca wiedzę o zdarzeniu, wzywana na przesłuchanie we wstępnej fazie postępowania; ma obowiązek mówić prawdę, ale nie musi obciążać samej siebie.
• testimone — świadek zeznający przed sądem, zobowiązany do mówienia prawdy pod odpowiedzialnością karną.
• prossimi congiunti — najbliższe osoby oskarżonego, którym przysługuje możliwość odmowy zeznań, o czym organ musi je pouczyć.
• facoltà di astenersi — możliwość powstrzymania się od zeznań; jej brak pouczenia powoduje, że zeznanie nie może być wykorzystane.
• obbligo di rispondere secondo verità — obowiązek mówienia prawdy, którego naruszenie jest przestępstwem.
• falsa testimonianza — fałszywe zeznanie, czyli przestępstwo polegające na podaniu nieprawdy lub zatajeniu prawdy przed sądem.
• indizi a carico — poszlaki obciążające; gdy się pojawiają w trakcie przesłuchania, organ musi przerwać czynność i pouczyć osobę.
• verbale di udienza — protokół rozprawy, który zawiera zeznania i który świadek podpisuje po zapoznaniu się z treścią.

Jeśli wezwanie lub protokół zawiera słowo spoza tej listy, warto przesłać je obrońcy w całości, razem z kopertą i datą doręczenia.

Jak przygotowujemy świadków do czynności

Gdy osoba wezwana na świadka zgłasza się do studia, prosimy o skan wezwania i krótką informację, w jakiej relacji pozostaje wobec oskarżonego lub zdarzenia. Dokumenty można przesłać e-mailem na adres studia, a w sprawach pilnych poprzedzić je telefonem. Zlecenie przyjmujemy na piśmie, z zaznaczeniem, że studio wyjaśnia przebieg czynności i prawa świadka, ale nie podpowiada treści zeznań.

Podczas rozmowy wstępnej ustalamy, w jakiej roli świadek zostaje wezwany i czy istnieje ryzyko, że jego sytuacja się zmieni. Omawiamy możliwość odmowy zeznań, jeśli przysługuje, oraz granice obowiązku odpowiadania na pytania. Wyjaśniamy, jak wygląda sala, jak przebiega czynność i jaką rolę odgrywa tłumacz. Jeśli świadek mieszka w Polsce, sprawdzamy możliwość przesłuchania zdalnego i pomagamy przygotować wniosek wraz z tłumaczeniem.

Studio działa z siedzib w Rzymie, Mediolanie i Neapolu. Język rozmowy ustalamy na początku, a tłumacza do czynności urzędowych organizujemy z wyprzedzeniem. Przy dokumentach polskich współpracujemy z korespondentem. Po przesłuchaniu możemy sprawdzić protokół i, jeśli to konieczne, wskazać nieścisłości, które warto zgłosić. Nie przewidujemy wyniku sprawy ani wpływu zeznań na jej przebieg. Opisujemy to, co świadek może i czego nie musi robić.