Prawo do tłumacza i co zrobić, gdy tłumaczenie jest złe

Zastrzeżenie na miejscu czy skarga po tygodniach

Gdy tłumaczenie budzi wątpliwości, osoba przesłuchiwana staje przed wyborem, w którym tylko część dróg zostawia ślad w aktach.

Zastrzec od razu czy czekać do końca czynności. Zastrzeżenie zgłoszone w trakcie trafia do protokołu i można do niego wrócić. Czekanie wydaje się grzeczniejsze, lecz po zakończeniu czynności nikt nie odtworzy, które zdanie zostało źle przełożone, i zastrzeżenie traci moc dowodową.

Żądać zmiany tłumacza czy pracować z tym, który jest. Zmiana opóźnia przesłuchanie i może rozdrażnić organ, lecz pozwala uniknąć błędów, które potem trudno naprawić. Tłumacz nie powinien być osobą związaną ze sprawą ani z żadną ze stron.

Podpisać protokół czy podpisać z uwagami. Podpis bez uwag oznacza zgodę na zapis, który ktoś przełożył. Uwagi o niezrozumieniu można wpisać własnoręcznie, choćby krótko, a ich obecność zmienia wartość całego zapisu.

Mówić po polsku czy próbować po włosku lub angielsku. Własny język daje pewność, lecz oddaje wszystko w ręce tłumacza. Obcy język daje wrażenie kontroli, ale przy każdym błędzie grozi nieporozumieniem, którego nikt nie zauważy, bo osoba przesłuchiwana sama nie wie, co przekazała.

Prosić o tłumacza także do rozmowy z obrońcą czy poprzestać na mieszanych językach. Tłumacz na rozmowie z obrońcą jest bezpłatny, lecz wymaga umówienia. Rozmowa bez niego jest szybsza, ale każde uproszczenie może później okazać się brakiem informacji, którego nie da się uzupełnić. Dobrze jest nawet w pośpiechu zapisać, kto tłumaczył i o której godzinie.

Przesłuchanie, po którym nikt nie wie, co zostało powiedziane

Tłumacz stoi między osobą przesłuchiwaną a organem i od jego dokładności zależy treść protokołu. Typowa sytuacja to zatrzymany w nocy, który rozumie część zdań po włosku, ale nie rozumie terminów prawniczych, a tłumacz, dostępny telefonicznie, przekłada skrótowo, żeby nie przedłużać. Osoba kiwa głową, bo nie chce wyglądać na kogoś, kto nie rozumie, i podpisuje to, czego nie przeczytała.

Inna sytuacja to rozmowa z obrońcą w areszcie: obrońca mówi po włosku lub po angielsku, a osoba po polsku, i wszyscy uczestnicy mają wrażenie, że się zrozumieli, choć rozmowa była uproszczona. Jeszcze inna to rodzina, która dostaje od zatrzymanego krótką wiadomość, że „wszystko jest w porządku”, bo tak przełożono mu to, co usłyszał na przesłuchaniu. Zdarza się też, że tłumaczem zostaje osoba przypadkowa — znajomy zatrzymanego, członek rodziny albo kolega z pracy — i nikt nie sprawdza, czy ma do tego kwalifikacje.

Wspólne jest przekonanie, że błąd w tłumaczeniu zawsze da się później naprawić. W praktyce naprawia się go tylko wtedy, gdy został zgłoszony w trakcie, a dowody tego błędu przetrwały. Ta strona jest dla osoby, która właśnie wyszła z takiego przesłuchania i ma wątpliwości, oraz dla jej rodziny, która pyta, co to znaczy, że tłumacz „nie zrozumiał”.

Zdarza się wreszcie, że nikt nie pyta o to, jakim językiem osoba posługuje się na co dzień, i tłumacz zostaje wyznaczony na podstawie narodowości, a nie rzeczywistej biegłości.

Podpisane papiery i wrażenie, że wszystko jest jasne

Skutki złego tłumaczenia widać najpierw w domu, a dopiero potem w sądzie. Osoba, która podpisała zeznanie, nie rozumiejąc go w całości, wraca do rodziny z przekonaniem, że przesłuchanie poszło dobrze, i uspokaja bliskich. Tydzień później obrońca pokazuje protokół, w którym stoi coś innego niż to, co ktoś pamięta, i rodzina odkrywa, że pewne zdanie brzmi jak przyznanie się. Zaufanie do organów i do własnej pamięci słabnie.

Codzienność komplikują terminologia i zwykłe sprawy. Pracodawca potrzebuje zaświadczenia, ale zaświadczenie wystawione w Polsce musi być przetłumaczone, a tłumaczenie przysięgłe kosztuje i trwa. Dzieci tłumaczą rodzicom pisma ze szkoły i z urzędu, lecz nie mogą tłumaczyć pism sądowych, bo nie znają słownictwa i nie powinny nosić tego ciężaru. Dokumenty z postępowania trafiają do skrzynki i leżą nieprzeczytane, bo nikt nie wie, które są pilne.

Dobrze jest ustalić w rodzinie zasadę, że żadne pismo od organów nie jest wyrzucane ani odkładane bez zdjęcia i przesłania obrońcy, a rozmowy o sprawie nie są prowadzone przez dzieci. Warto też spisać pytania, które nasuwają się po przesłuchaniu, póki są świeże, bo za tydzień pamięć zacznie je wygładzać.

Jeśli pismo wymaga odpowiedzi w terminie, a nikt go nie rozumie, rodzina nie powinna zgadywać. Wystarczy zdjęcie, szybka wiadomość do obrońcy i odpowiedź, w której padną data doręczenia oraz nazwa organu, bo od nich zależy, ile czasu pozostało.

Czego nie robić, gdy tłumaczenie budzi wątpliwości

Zniechęcenie po trudnym przesłuchaniu skłania do zachowań, które pogarszają sytuację. Oto najczęstsze.

• Nie kiwać głową, gdy się czegoś nie rozumie. Gest zgody bywa zapisany jako potwierdzenie treści.
• Nie podpisywać protokołu, którego nie przełożono w całości na zrozumiały język. Można poprosić o odczytanie go na głos.
• Nie przyjmować na tłumacza krewnego, kolegi ani współpracownika z braku lepszego wyjścia. Taka osoba bywa zaangażowana w sprawę i nie jest bezstronna.
• Nie czekać z zastrzeżeniem do rozmowy z obrońcą. Zastrzeżenie złożone dopiero potem trudno wykazać.
• Nie oskarżać tłumacza na głos o złą wolę. Spokojne wskazanie niejasnego zdania i prośba o powtórzenie przynoszą lepszy skutek.
• Nie zgadywać znaczenia pism po włosku z translatora internetowego i nie podejmować na tej podstawie decyzji. Błąd w terminie albo w nazwie czynu zmienia wszystko.
• Nie zgadzać się na tłumaczenie „na skróty”, gdy tłumacz mówi, że streści zdanie. Streszczenie nie jest tłumaczeniem i usuwa niuanse, które mogą mieć znaczenie.
• Nie wychodzić z czynności bez odnotowania wątpliwości. Wystarczy zdanie wpisane do protokołu.
• Nie podejmować decyzji o zgodzie na tryb szybszy lub uproszczony, jeśli tłumacz nie przełożył wszystkich konsekwencji. Zgoda wymaga pełnego zrozumienia.
• Nie rezygnować z tłumacza dlatego, że „jakoś się dogadamy”. Prawo do tłumacza nie wymaga niczego udowadniać, a rezygnacja jest później cytowana jako dobrowolna.
• Nie kopiować wypowiedzi tłumacza w komunikatorach i nie rozsyłać jej znajomym jako „dowodu”. Zapisy bez kontekstu nie pomagają i mogą zaszkodzić.

Ślady, które pozwolą wykazać złe tłumaczenie

Spór o jakość tłumaczenia opiera się na śladach, które trzeba utrwalić, póki pamięć jest świeża. Warto zebrać następujące rzeczy.

• Własne notatki sporządzone tuż po przesłuchaniu: które zdania były niejasne, które pytania powtarzano i co tłumacz mówił po polsku.
• Dane tłumacza: imię, nazwisko, informacje o jego uprawnieniach, jeśli je podał, i sposób kontaktu z organem, który go wyznaczył.
• Kopię protokołu przesłuchania z uwagami oraz godzinami rozpoczęcia i zakończenia. Długość czynności pozwala ocenić, czy tłumaczenie było pełne.
• Nagranie czynności, jeśli było prowadzone, albo informację, że go nie było, bo brak nagrania zmienia ocenę dowodu.
• Wskazanie osób obecnych w czasie przesłuchania: obrońcy, funkcjonariuszy, świadków. Mogą potwierdzić przebieg.
• Tłumaczenie sporządzone na własny koszt przez tłumacza przysięgłego, jeśli wątpliwości dotyczą konkretnego pisma.
• Wykaz terminów branżowych używanych w zawodzie osoby przesłuchiwanej, na przykład nazwy narzędzi, towarów i procedur, które tłumacz mógł nie znać.
• Korespondencję z rodziną z dnia przesłuchania. Wiadomość o tym, co ktoś zrozumiał, ma znaczenie dowodowe.
• Listę pytań i odpowiedzi zapamiętanych z przesłuchania, zapisanych własnymi słowami i w kolejności. Różnice między nią a protokołem są punktem wyjścia dla obrońcy.
• Informację o tym, czy tłumacz tłumaczył szeptem, przez telefon albo z kartki, bo sposób przekładu wpływa na dokładność.
• Wszelkie pisma przetłumaczone dla osoby wraz z oznaczeniem, kto je przełożył, bo błędy w tłumaczeniu pisemnym bywają poważniejsze niż w ustnym.
• Dane osoby, która towarzyszyła przy przesłuchaniu z własnej inicjatywy, na przykład członka rodziny, jeśli taka była obecna.

Polski tłumacz, włoski protokół, język, którego brakuje na liście

Gdy osoba zatrzymana mówi po polsku, a organ pracuje po włosku, droga pisma jest dłuższa, niż się wydaje. Sąd lub prokuratura wyznacza tłumacza z listy, ale lista nie zawsze obejmuje kogoś, kto zna zarówno polski, jak i terminologię prawniczą. Zdarza się, że tłumacz zna dobrze rosyjski albo ukraiński, a polski słabiej, lub że jest dostępny tylko przez telefon. Dlatego warto już na początku powiedzieć, że chodzi o język polski, a nie o inny słowiański, i poprosić o tłumacza, który zna ten język na poziomie roboczym.

Dokumenty z Polski użyte w postępowaniu włoskim wymagają tłumaczenia przysięgłego i niekiedy poświadczenia, które potwierdza prawdziwość podpisu urzędnika. Obrońca powie, które dokumenty tego wymagają. Dokumenty z postępowania włoskiego wysyłane do Polski, na przykład do pracodawcy albo do banku, też trzeba przełożyć. Polska i Włochy leżą w tej samej strefie czasowej, więc rozmowy z tłumaczem i z obrońcą nie wymagają ustaleń co do pory, ale poczta bywa wolna, a skany szybkie.

Konsulat polski może pomóc w znalezieniu tłumacza przysięgłego, lecz nie zapłaci za niego i nie zastąpi tłumacza wyznaczonego w postępowaniu. Warto zapytać, czy tłumacz uczestniczy także w rozmowie z obrońcą, bo to odrębne prawo, i czy będzie obecny przy kolejnych czynnościach, aby nie zmieniać go bez potrzeby.

Warto też zapytać, czy dokumenty wysyłane z Polski do Włoch wymagają dodatkowych pieczęci, zanim zostaną przetłumaczone, bo od tego zależy, ile czasu zajmie ich przygotowanie.

Jak studio pracuje z tłumaczami

Studio zaczyna od ustalenia, w jakim języku osoba czuje się pewnie, i od sprawdzenia, czy w dotychczasowych czynnościach brał udział tłumacz. Pytanie jest proste: czy wszystko, co zostało powiedziane, było zrozumiałe? Odpowiedź decyduje o tym, czy trzeba składać zastrzeżenie, a jeśli czynność już się odbyła, jak ocenić jej skutki. Informacje można przekazywać po polsku na adres avvmassimoromano@gmail.com lub telefonicznie, w sprawach pilnych całą dobę.

Obrońca prosi o obecność tłumacza przy rozmowach z klientem, tak aby rozmowa nie była uproszczona, a tłumacza dobiera się pod kątem terminologii. Gdy sprawa dotyczy działalności zawodowej, na przykład transportu, budownictwa lub handlu, studio przygotowuje listę terminów, które tłumacz powinien znać, zanim zacznie się przesłuchanie.

Pisma ważne dla obrony są tłumaczone na piśmie, a obrońca przegląda wersję roboczą po włosku, żeby wychwycić niedokładności. Studio ma biura w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, więc tłumacze mogą być zamawiani lokalnie. Studio nie obiecuje, że zastrzeżenie wobec tłumaczenia zmieni wynik, ale dba o to, aby powstał ślad, na którym można się oprzeć.

Rodzina otrzymuje po każdej czynności krótką informację po polsku, a pisma ważne dla sprawy są streszczane w tej samej wiadomości, w której wskazuje się termin. Gdy tłumacz zostaje wymieniony albo gdy zastrzeżenie zostało wpisane do protokołu, studio zapisuje to w notatce dla akt, aby po miesiącach nikt nie musiał odtwarzać przebiegu z pamięci. Zakres pracy i honorarium ustala się na piśmie na początku.

Pytania o tłumacza, protokół i zastrzeżenie

Tłumacz przysługuje bezpłatnie przy każdej czynności, ale prawo to ma sens tylko wtedy, gdy wiadomo, o co zapytać. Poniższe pytania warto zadać obrońcy możliwie wcześnie.

• Przy których czynnościach przysługuje mi tłumacz i czy dotyczy to także rozmowy z obrońcą w areszcie lub na komisariacie?
• Które pisma z mojej sprawy zostaną przetłumaczone na piśmie, a które trzeba będzie przetłumaczyć na własny koszt?
• Jak zgłosić zastrzeżenie do tłumaczenia w trakcie czynności i w jakiej formie wpisuje się je do protokołu?
• Czy mogę żądać wymiany tłumacza, kto o tym decyduje i jakie są skutki dla przebiegu czynności?
• Czy tłumaczem może być mój znajomy lub ktoś z rodziny, a jeśli nie, z jakiego powodu?
• Co zrobić, jeśli tłumacz nie zna terminologii mojego zawodu, i czy mogę przygotować dla niego listę słów?
• Czy protokół z przesłuchania zostanie mi odczytany w całości w moim języku, zanim go podpiszę?
• Jak wykazać po miesiącach, że tłumaczenie było wadliwe, jeśli nie zgłosiłem zastrzeżenia w trakcie?
• Czy nagranie przesłuchania istnieje i czy obrona ma do niego dostęp?
• Czy tłumacz może zostać zapytany później o to, jak przełożył konkretne zdanie, i czy jego odpowiedź będzie miała znaczenie?
• Jakie koszty tłumaczeń ponosi państwo, a jakie ja, i w którym momencie muszę zamówić tłumaczenie na własną rękę?
• Czy rozmowy z rodziną w areszcie także odbywają się z tłumaczem?

Słowa na protokole przesłuchania

Protokół przesłuchania i pisma związane z tłumaczeniem zawierają słowa, które brzmią podobnie do znanych, a znaczą co innego. Oto pojęcia, które pojawiają się w tej materii.

• Tłumacz to osoba przekładająca ustnie na czynnościach. Nie jest stroną ani obrońcą i ma być bezstronna wobec wszystkich uczestników.
• Tłumaczenie pisemne to przekład dokumentu istotnego dla obrony, na przykład wniosku lub decyzji, wykonany na piśmie i dołączony do akt.
• Protokół to zapis przebiegu czynności sporządzany przez organ. Podpisuje go osoba przesłuchiwana, a często także tłumacz.
• Zastrzeżenie to uwaga o błędzie tłumaczenia zgłoszona na miejscu i wpisana do protokołu, aby po czasie można ją było wykazać.
• Wymiana tłumacza to żądanie zastąpienia tłumacza innym, składane w trakcie czynności, gdy zachodzą wątpliwości co do jakości przekładu.
• Terminologia branżowa to słownictwo zawodowe, na przykład transportowe, budowlane albo medyczne, które tłumacz powinien znać, żeby oddać sens.
• Język postępowania to język, w którym organ prowadzi czynność. Osoba, która go nie rozumie, ma prawo do przekładu na język zrozumiały.
• Odczytanie protokołu to przekazanie treści zapisu na głos, w zrozumiałym języku, przed złożeniem podpisu.
• Tłumacz przysięgły to osoba z uprawnieniami do poświadczania zgodności przekładu z oryginałem, potrzebna do dokumentów używanych w sądzie.
• Przesłuchanie to czynność, w której osoba odpowiada na pytania organu. Prawo do tłumacza dotyczy jej od początku do końca.
• Doręczenie pisma to wręczenie dokumentu w sposób, który otwiera bieg terminu; pismo w obcym języku wymaga szybkiej oceny.