Funkcjonariusz publiczny: pojęcie szersze, niż się wydaje

Decyzje, które zapadają, zanim obrona zobaczy akta

Najbliższe godziny po wezwaniu, przeszukaniu albo zatrzymaniu wyglądają inaczej, gdy w tle stoi pytanie, czy ktoś w ogóle był funkcjonariuszem publicznym. Od odpowiedzi zależy, czy sprawa dotyczy osoby, która przyjęła korzyść, osoby, która ją wręczyła, czy kogoś, kto uległ naciskowi urzędnika. Przed Tobą stoją wybory, z których każdy ma swoją cenę, a żaden nie jest oczywisty bez wglądu w materiał, którym dysponuje prokuratura.

• Złożyć wyjaśnienia od razu albo skorzystać z prawa do milczenia. Wyjaśnienia dają szansę na szybkie rozwianie nieporozumienia, ale składasz je bez znajomości nagrań, zeznań i przepływów na rachunkach. Zdanie w rodzaju „wykonywałem tylko umowę z firmą” może zostać odczytane jako przyznanie, że wykonywałeś zadania publiczne. Milczenie nie jest przyznaniem się do niczego i można je zmienić, gdy obrońca przeczyta akta.
• Oddać pieniądze albo korzyść, albo je zatrzymać. Zwrot bywa odczytany jako dowód, że wiedziałeś o niewłaściwym charakterze świadczenia. Brak zwrotu zostawia środki na rachunku, który może zostać zajęty. O formie i terminie zwrotu decyduje się dopiero po ustaleniu, kim byłeś w danej sprawie.
• Dalej wykonywać obowiązki albo odejść na urlop. Podpisywanie kolejnych dokumentów w toku postępowania może dołożyć nowe zarzuty, a nagłe wycofanie się z pracy zwraca uwagę przełożonych, wspólników i kontrahentów. Tę decyzję trzeba podjąć po rozmowie z obrońcą, a nie pod presją zakładu pracy.

Żadna z tych decyzji nie musi zapaść w ciągu najbliższych godzin, i właśnie tego warto pilnować. Presja, by „wszystko wyjaśnić od razu”, pochodzi zwykle od otoczenia, nie od przepisów.

Kto czyta tę stronę i z czym przychodzi

Ktoś pracuje we Włoszech dla firmy, która obsługuje zadania publiczne, i dostaje wezwanie jako osoba podejrzana o przyjęcie pieniędzy od kontrahenta. Nigdy nie myślał o sobie jako o urzędniku: miał umowę z prywatną spółką, wystawiał protokoły, odbierał dostawy, kontrolował jakość robót. Teraz prokuratura pisze o nim w kategoriach, które zakładają status funkcjonariusza, i każde słowo w wezwaniu odczytuje przez ten pryzmat.

Ktoś inny jest przedsiębiorcą z Polski, który wręczył pieniądze osobie, w której widział tylko pracownika biura, pośrednika albo kontrolera, żeby przyspieszyć sprawę lub uniknąć kary. Dopiero z akt dowiaduje się, że osoba, której zapłacił, była według śledczych funkcjonariuszem, a on sam odpowiada za korupcję albo za ulegnięcie żądaniu urzędnika. Różnica między wręczeniem korzyści z własnej inicjatywy a oddaniem jej pod przymusem zmienia całą jego pozycję w sprawie.

Ktoś jeszcze szuka informacji, bo członek rodziny, mąż, brat albo rodzic, został zatrzymany lub przeszukany, a w dokumentach, które rodzina zdążyła zobaczyć, pojawiają się słowa o „funkcji publicznej”, „pełnieniu zadań” i „przywłaszczeniu”. Nie wiadomo, czy to oznacza poważną sprawę, czy formalność, i nikt nie potrafi wytłumaczyć, dlaczego prywatna spółka, w której pracował, ma w tej sprawie jakiekolwiek znaczenie. Ta strona powstała dla każdej z tych osób.

W każdej z tych sytuacji powtarza się ta sama trudność: osoba nie widzi w sobie funkcjonariusza, a organ ścigania widzi. Dlatego najpierw trzeba ustalić nie to, czy jest wina, lecz to, jaką rolę przypisano Ci w aktach, bo od tego zależy cała dalsza linia obrony.

Co zarzut urzędniczy zmienia w zwykłym tygodniu

Zarzut z tego kręgu uderza najpierw w pracę. Pracodawca, który realizuje zamówienia dla podmiotów publicznych, nie chce w zespole osoby objętej postępowaniem o korupcję, więc zawieszenie, przeniesienie do zadań bez podpisu albo rozwiązanie współpracy następują szybko, często zanim ktokolwiek przeczyta akta. Zlecenia od instytucji publicznych bywają wstrzymane do czasu wyjaśnienia sprawy, a kontrahenci przestają odbierać telefon. Dla osoby prowadzącej własną działalność oznacza to utratę klientów, którzy nie chcą być łączeni z nazwiskiem w postępowaniu.

Konsekwencje finansowe są równie namacalne. Zajęcie rachunku albo wstrzymanie wypłat zdarza się, zanim zapadnie jakiekolwiek rozstrzygnięcie, a rodzina zostaje bez środków na czynsz, raty i szkołę dzieci. Banki reagują na wiadomość o postępowaniu i potrafią ograniczyć limity albo odmówić nowych produktów.

Do tego dochodzi codzienność poza pracą: wyjazdy do Polski wymagają pytania, czy nie zostały nałożone ograniczenia swobody, a świąteczne odwiedziny rodziny stają się źródłem napięcia, gdy nie wiadomo, kiedy odbędzie się następne przesłuchanie. W małych środowiskach, w wynajętych mieszkaniach, w wspólnotach narodowych w mieście, wiadomość roznosi się szybko, a sąsiedzi i znajomi zaczynają zadawać pytania. Warto zawczasu ustalić z bliskimi, kto i co mówi na zewnątrz, bo spontaniczne tłumaczenia znajomym zostają potem cytowane przez świadków.

Zmienia się także status w oczach własnej rodziny. Bliscy czytają w internecie o aresztowanych urzędnikach i zakładają najgorsze, a osoba objęta zarzutem tłumaczy, że to nie to samo. Warto przygotować krótką, spokojną wersję wyjaśnienia dla domu, która nie zawiera żadnych szczegółów sprawy i nie wymaga później prostowania.

Czego nie robić, zanim obrona pozna akta

Sprawy urzędnicze rozstrzygają się często na szczegółach, które ktoś niechcący utrwalił w początkowych dniach. Poniższe zachowania najczęściej pogarszają pozycję osoby objętej postępowaniem.

• Nie dzwoń do osób, które mogą być świadkami. Rozmowa z kontrahentem „żeby ustalić wersję” bywa nagrywana albo odtwarzana z billingów i wygląda jak próba wpływania na zeznania.
• Nie usuwaj wiadomości, maili ani plików. Skasowanie śladu jest widoczne w kopii urządzenia i może zostać potraktowane jako ukrywanie dowodów, nawet jeśli wiadomość była niewinna.
• Nie zwracaj pieniędzy na własną rękę. Przelew „na wszelki wypadek” bywa odczytany jako przyznanie się do winy, a w niektórych układach tworzy nowy ślad w rozliczeniach.
• Nie podpisuj dokumentów, których nie rozumiesz. Protokół w obcym języku, oświadczenie o statusie albo zobowiązanie do dobrowolnego poddania się czynności niosą skutki, które widać dopiero w aktach.
• Nie tłumacz się w mediach społecznościowych i w grupach rodaków. Wpisy można przypiąć do akt jako wyjaśnienia złożone poza procedurą, a część uczestników rozmowy może okazać się świadkami.
• Nie przyjmuj od przełożonych zapewnień, że sprawa „zostanie załatwiona”. Nikt poza obrońcą nie ponosi odpowiedzialności za to, co obiecuje, i takie rozmowy też mogą zostać przesłuchane.

Osobną pułapką jest „pomoc” ze strony kolegów z pracy. Dobre intencje bywają groźne: ktoś proponuje, że zniszczy kompromitujący dokument, ktoś inny, że potwierdzi wersję, której nie pamięta. Każde takie działanie może zostać potraktowane jako utrudnianie postępowania i dołożyć zarzut, którego wcześniej nie było. Odmawiaj uprzejmie, ale stanowczo, i informuj o takich propozycjach obrońcę.

Dokumenty i ślady, które trzeba mieć pod ręką

Obrona w sprawie o status funkcjonariusza opiera się na dokumentach pokazujących, co dokładnie robiłeś, na czyje zlecenie i z jakimi uprawnieniami. Zbieraj je w kopiach, nie oddawaj oryginałów, i zachowaj porządek chronologiczny.

• Umowa o pracę, zlecenie lub koncesja wraz z aneksami i opisem stanowiska. Z tego dokumentu wynika, czy wykonywałeś zadania publiczne, czy zwykłe czynności na rzecz prywatnej spółki.
• Regulaminy, procedury i wytyczne wewnętrzne, według których działałeś. Pokazują zakres decyzji, które mogłeś podejmować samodzielnie.
• Korespondencja z podmiotem publicznym i z kontrahentami, w tym maile, komunikatory i notatki ze spotkań. Układają się w oś czasu zdarzeń.
• Protokoły, odbiory i zatwierdzenia, które podpisałeś. Warto wiedzieć, kto jeszcze składał pod nimi podpisy.
• Wyciągi z rachunków za okres objęty zarzutem, razem z wyjaśnieniem pochodzenia każdej większej wpłaty.
• Pisma z postępowania: wezwania, zawiadomienia, koperty z datą doręczenia i potwierdzenia odbioru. Od daty doręczenia liczą się terminy, których nie wolno przeoczyć.
• Zapis dat i nazw tego, co wydarzyło się podczas przeszukania lub zatrzymania, spisany jeszcze tego samego dnia.

Porządek ma tu znaczenie praktyczne. Obrońca, który dostaje dokumenty w uporządkowanym folderze, z opisem każdego pliku i datą jego powstania, może w ciągu godzin ocenić, czy status funkcjonariusza daje się podważyć. Chaotyczna sterta zdjęć i forwardów oznacza dni straconej pracy, a czas w postępowaniu urzędniczym bywa decydujący.

Pamiętaj o oddzieleniu dokumentów prywatnych od służbowych. Prywatne rachunki i korespondencję trzymaj osobno i nie przekazuj ich nikomu, kto o nie nie prosił na piśmie z podaniem podstawy.

Gdy zarzut dotyczy Włoch, a dokumenty leżą w Polsce

Wiele spraw urzędniczych dotyczy osób, które przez lata pracowały w Polsce, a we Włoszech wykonywały zadania krótko albo w ramach delegowania. Wtedy dokumenty rozpraszają się między krajami: umowa jest w polskim biurze kadr, zlecenie od włoskiego kontrahenta w skrzynce mailowej, a opis stanowiska w systemie firmowym, do którego nie masz już dostępu. Zgromadzenie ich zajmuje czas, a poczta między krajami nie jest tak szybka jak sam termin, który biegnie.

Dokumenty sporządzone po polsku wymagają tłumaczenia, zanim obrońca użyje ich przed organem prowadzącym postępowanie. Zwykłe tłumaczenie robocze wystarcza do rozmowy z obrońcą, ale do akt trzeba przedstawić przekład uwierzytelniony, a czasem także potwierdzenie autentyczności dokumentu wydane w kraju pochodzenia. Dlatego listę potrzebnych dokumentów warto sporządzić od razu i zamawiać tłumaczenia równolegle z ich zdobywaniem.

Rozmowy telefoniczne z rodziną w Polsce i z pracodawcą trzeba prowadzić z myślą, że mogą być kiedyś odtworzone. Jeżeli ta sama sprawa toczy się lub może się toczyć również w Polsce, obrońca włoski powinien znać stan polskiego postępowania, a polski pełnomocnik wiedzieć, co zostało już złożone we Włoszech. Konsulat nie wybiera obrońcy i nie ocenia zarzutu, ale potwierdza tożsamość i pomaga w kontaktach z rodziną. Różnica stref czasowych jest tu niewielka, więc rozmowy z biurem kadr w Polsce da się umawiać w godzinach pracy.

Nie zapomnij o osobie, która mogła Cię zastępować albo kontrolować. Jej nazwisko i dane kontaktowe będą potrzebne, bo to ona może potwierdzić, jaki był zakres Twoich decyzji w praktyce, a nie na papierze.

Jak przebiega współpraca z kancelarią w takich sprawach

Incydent zaczyna się od zlecenia, które możesz wysłać mailem na adres avvmassimoromano@gmail.com albo przekazać telefonicznie pod numerem podanym na stronie. W sprawach pilnych, takich jak przeszukanie, wezwanie na przesłuchanie albo zatrzymanie, lepiej zadzwonić, niż czekać na odpowiedź na wiadomość. W wiadomości napisz, kim jesteś, gdzie mieszkasz, jaki dokument otrzymałeś i kiedy został doręczony, a do wiadomości dołącz skan lub zdjęcie całego pisma, z każdej strony kartki.

Rozmowa wstępna służy ustaleniu, co jest w sprawie nieodwracalne, a co jeszcze można rozstrzygnąć: czy termin biegnie, czy zostały wykonane czynności, których nie da się powtórzyć, i czy w ogóle potrzebne jest natychmiastowe działanie. Obrońca wyjaśnia też zakres pełnomocnictwa i sposób kontaktu z Tobą w trakcie postępowania. Opis sytuacji możesz przedstawić we własnym języku; dokumenty włoskie czytane są w oryginale, a przy dokumentach polskich wspólnie decydujemy, które wymagają przekładu.

Kancelaria prowadzi sprawy z siedzib w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, a spotkania odbywają się także zdalnie. Gdy sprawa dotyczy równocześnie Polski, współpracujemy z polskim pełnomocnikiem, którego wskażesz, tak aby nie dublować pism i nie składać sprzecznych oświadczeń. Obrońca informuje o każdym ważnym kroku i nie podejmuje rozstrzygnięć za Ciebie w kwestiach, które należą do Ciebie, jak wybór sposobu zakończenia sprawy.

Rozmowy z kancelarią są objęte tajemnicą obrończą, więc możesz opisać sytuację w pełni szczerze, także te elementy, które Ci się nie podobają. Obrońca woli poznać niewygodny szczegół teraz niż dowiedzieć się o nim od prokuratora.

Pytania, które warto zadać obrońcy na początku

Osoba bez doświadczenia z procedurą karną rzadko wie, o co pytać. Poniższe pytania dotyczą wprost zarzutów urzędniczych i statusu funkcjonariusza.

• Na jakiej podstawie śledczy uznali, że wykonywałem zadania publiczne, i czy to założenie da się podważyć dokumentami, które mam?
• Czy moja rola w sprawie wygląda na osobę przyjmującą korzyść, wręczającą ją, czy uległą naciskowi i jak ta różnica wpływa na moją sytuację?
• Co w aktach wskazuje na status funkcjonariusza także w odniesieniu do osób, z którymi współpracowałem?
• Czy powinienem składać wyjaśnienia, a jeśli tak, to kiedy i w jakiej formie?
• Jakie ryzyko niesie zwrot pieniędzy albo korzyści, którą otrzymałem lub wręczyłem?
• Czy moje obecne stanowisko mogę dalej wykonywać, czy grozi mi zakaz wykonywania zawodu lub funkcji?
• Jakie środki zabezpieczające na majątku mogą zostać zastosowane i jak się przed nimi bronić?
• Jak wygląda współpraca z pełnomocnikiem w Polsce, jeżeli równolegle toczy się sprawa polska?
• Jakie są następne kroki w postępowaniu i kiedy będę miał możliwość zapoznania się z aktami?

Dobry obrońca nie ucina takich pytań i nie odpowiada ogólnikami. Jeśli czegoś nie wie, mówi, co musi sprawdzić.

Warto też zapytać, jak obrońca zamierza informować Cię o postępach i w jakiej formie, bo w sprawach urzędniczych miesiące mogą upłynąć bez widocznych zmian. Ustalenie rytmu kontaktu na początku zapobiega niepokojowi i niepotrzebnym telefonom ze wszystkich stron. Zapytaj również, które decyzje obrońca podejmie samodzielnie, a które zawsze skonsultuje z Tobą.

Włoskie słowa, które zobaczysz na dokumentach

W pismach z postępowania pojawią się terminy, które nie mają dokładnych odpowiedników po polsku. Oto te, które powracają w sprawach urzędniczych.

• pubblico ufficiale – funkcjonariusz publiczny w znaczeniu przyjętym przez włoskie prawo; liczy się faktycznie wykonywana funkcja, a nie nazwa stanowiska ani forma zatrudnienia.
• peculato – przywłaszczenie przez funkcjonariusza pieniędzy lub rzeczy, które ma w posiadaniu z racji pełnionej funkcji. Odróżnia się od oszustwa, w którym rzecz uzyskuje się podstępem.
• concussione – wymuszenie, gdy funkcjonariusz nadużywa władzy i zmusza kogoś do dania lub obiecania pieniędzy. Osoba zmuszona jest w tej konstrukcji ofiarą, nie sprawcą.
• corruzione propria i impropria – korupcja w odmianie dotyczącej czynności sprzecznej z obowiązkami oraz w odmianie dotyczącej czynności zgodnej z nimi, lecz wykonanej za korzyść.
• abuso d'ufficio – nadużycie funkcji; przestępstwo to zostało z kodeksu usunięte, a postępowania w tej sprawie ulegały zakończeniu, co nie oznacza, że wszystko, co się z nim wiązało, przestało być karalne.
• ragione d'ufficio – „z racji urzędu”, czyli powód, dla którego dana osoba miała dostęp do pieniędzy lub rzeczy.
• truffa ai danni dello Stato – oszustwo na szkodę państwa, często sąsiadujące w aktach z zarzutami urzędniczymi.

Słownik ma charakter orientacyjny. O tym, jak dane słowo użyte jest w Twoim piśmie, decyduje jego kontekst, dlatego każdy dokument warto omówić z obrońcą zdanie po zdaniu, zanim zaczniesz wyciągać z niego wnioski.