Zatrzymanie w Norwegii lub Szwajcarii na wniosek Włoch

Zgoda na przekazanie czy spór: wybór liczony w tygodniach i miesiącach

Zatrzymanie na wniosek Włoch stawia przed osobą w Norwegii lub Szwajcarii wybór, który zmienia czas trwania całej sprawy. Można wyrazić zgodę na przekazanie albo ją odrzucić i oddać sprawę sądowi. Zgoda skraca postępowanie, bo kończy badanie przesłanek, ale zwykle nie podlega późniejszemu wycofaniu i oznacza, że osoba wraca do Włoch, gdzie dopiero zacznie się merytoryczna obrona. Sprzeciw otwiera procedurę, w której sąd bada zarzuty formalne, wniosek i warunki przekazania; trwa to dłużej, a osoba w tym czasie zwykle przebywa w areszcie wydanym przez to państwo.

W Norwegii, gdzie procedura jest zbliżona do nakazu europejskiego, różnica między zgodą a sporem liczy się w tygodniach. W Szwajcarii, gdzie obowiązuje klasyczna ekstradycja ze sprawdzeniem przez sąd i decyzją administracyjną, ta sama różnica rozciąga się na miesiące. Cena sporu to dłuższy czas w areszcie, rozłąka z rodziną i praca, która nie czeka.

Kolejny wybór dotyczy zeznań: czy składać wyjaśnienia w kraju zatrzymania, czy zachować milczenie do rozmowy z obrońcą. Wyjaśnienia udzielone tam trafiają do akt, a tłumaczenie bywa niedokładne. Następny wybór to pytanie, czy pozwolić na wyznaczenie obrońcy z urzędu w tym państwie, czy od razu skontaktować rodzinę z kancelarią, która współpracuje z prawnikiem na miejscu. Początkowe godziny nie powinny być czasem na decyzje bez konsultacji z kimś, kto zna porządek prawny każdego z tych państw.

Po zatrzymaniu przy kontroli, na przejściu i w banku

Do tej strony docierają osoby, które nie spodziewały się, że ich nazwisko znajduje się w wykazie poszukiwanych. Typowy scenariusz to kontrola graniczna przy wjeździe do Norwegii albo Szwajcarii: funkcjonariusz sprawdza dokument, widzi wpis w systemie informacyjnym Schengen i zatrzymuje podróżnego, choć ten jechał do pracy, do rodziny albo na narty. Włochy wystawiły wniosek miesiące czy lata wcześniej, w sprawie, o której zatrzymany nie wiedział albo uważał ją za zamkniętą.

Inna sytuacja zaczyna się w banku. Instytucja finansowa w Szwajcarii lub Norwegii odmawia otwarcia rachunku, wstrzymuje przelew albo blokuje konto, bo wpis ujawnia się także przy czynnościach finansowych. Człowiek, który pracuje sezonowo w turystyce lub w budownictwie, dowiaduje się o poszukiwaniu nie od policji, lecz od pracownika okienka.

Kolejna sytuacja dotyczy rodziny w Polsce: telefon od bliskiego z obcego aresztu, rozmowa w języku, którego nie rozumie nikt z pytających, i brak informacji, kto prowadzi sprawę, na jakiej podstawie i w jakim terminie zapadnie decyzja. Rodzice, partnerzy i dorosłe dzieci pytają najpierw o to, czy mogą coś zrobić z Polski, a dopiero potem o prawo.

Wspólne dla wszystkich jest przekonanie, że to pomyłka. Czasem tak jest, częściej chodzi o sprawę, która istnieje we Włoszech, ale zatrzymany nie dostał pisma lub nie rozumiał jego znaczenia.

Są wreszcie osoby, które przeczytały wiadomość od włoskiego urzędu i uznały, że kraj nordycki lub alpejski jest daleko od Włoch, więc nikt ich tam nie znajdzie. Wpis w systemie działa natomiast niezależnie od miejsca pobytu i ujawnia się dokładnie wtedy, gdy człowiek najmniej się tego spodziewa.

Praca w fiordach i w kantonach: co pęka po zatrzymaniu

Zatrzymanie za granicą uderza w układ życia, który zwykle składa się z wielu małych elementów. Pracownik sezonowy w turystyce, na budowie, przy rybołówstwie albo w gospodarstwie traci miejsce, bo pracodawca nie czeka na nieobecność, której przyczyny nie zna. W krajach o wysokich kosztach życia zaległy czynsz i rachunki rosną szybko, a umowa najmu często przewiduje wypowiedzenie przy nieobecności.

Zatrzymany nie ma dostępu do swojego telefonu, a z nim do bankowości, poczty i kontaktów. Rodzina w Polsce nie zna haseł i nie wie, które rachunki wymagają opłat. Umowa o pracę, tablica ubezpieczeń i pozwolenie na pobyt w kraju zatrzymania stają się nagle dokumentami, o które pytają urzędnicy, a nikt ich nie może okazać.

W Szwajcarii dochodzi dodatkowa trudność: jeśli sprawa trwa miesiące, pozwolenie na pobyt może wygasnąć lub zostać poddane ocenie, a pracodawca, który nie zna powodu, rozwiązuje stosunek pracy. W Norwegii skutki bywają szybsze, bo procedura jest krótsza, ale praca i tak przepada w tygodniach, nie w miesiącach. Rodzina, której członek jest zatrzymany, musi zadbać o dzieci, szkołę i zwierzęta, a także o to, kto odbierze pocztę z adresu, pod którym ostatnio mieszkał zatrzymany.

Po powrocie do Włoch problemem staje się zaświadczenie od pracodawcy, które pozwoli udowodnić stabilność życia, jeśli sąd będzie oceniał zagrożenie ucieczką.

Nawet jeśli postępowanie skończy się szybciej, niż zakładano, utracone miejsce pracy i zerwane umowy zostają. Dlatego rodzina powinna jak najwcześniej zadbać o dokumenty pracodawcy i najemcy oraz o to, kto zapłaci najbliższe rachunki w kraju zatrzymania.

Czego nie podpisywać i nie mówić w obcym areszcie

Zatrzymany w państwie, którego języka nie zna, łatwo podpisuje to, czego nie rozumie. Poniższe zasady chronią przed najczęstszymi błędami.

• Nie podpisywać zgody na przekazanie bez rozmowy z obrońcą. Zgoda skraca czas, lecz zwykle zamyka drogę do sporu o samą procedurę.
• Nie podpisywać protokołów w języku, którego się nie czyta, bez tłumacza. Prosić o wpisanie, że treść nie została zrozumiana.
• Nie składać wyjaśnień o zarzutach, które wnioskujące państwo stawia, zanim obrońca zobaczy wniosek. Wypowiedź w obcym kraju trafia do akt i bywa odczytywana w sądzie.
• Nie dzwonić z aresztu do osób, które mogą być świadkami, aby „uzgodnić” treść. Rozmowy bywają nagrywane.
• Nie ukrywać wcześniejszych pobytów ani dokumentów. Niezgodność z zapisem w systemie wywołuje więcej pytań niż prawda.
• Nie oddawać dokumentów rodzinie przez osoby postronne; ich zniknięcie utrudni wykazanie stałego pobytu.
• Nie wypłacać ostatnich oszczędności ani nie przekazywać pełnomocnictw osobom, których nie zna się dobrze.
• Nie pisać o sprawie w mediach społecznościowych: wpisy czytają organy każdego z tych państw, także włoskie.

Spokój i grzeczność wobec funkcjonariuszy w obcym kraju niczego nie przesądzają, a ułatwiają rozmowę. Rodzina natomiast nie powinna wyręczać zatrzymanego w kontaktach z urzędami bez pełnomocnictwa, ponieważ organ i tak zażąda potwierdzenia, a nieuzgodnione pisma bywają odczytywane jako nacisk. Telefon z aresztu warto wykorzystać na przekazanie krótkiej informacji: gdzie się znajduję, czy mam prawnika, czego potrzebuję.

Papiery dla obrońcy na miejscu i obrońcy we Włoszech

W takiej sprawie dokumenty trafiają do prawników, którzy pracują w różnych porządkach, więc zebranie ich należy zaplanować. Obrońca w kraju zatrzymania potrzebuje innych rzeczy niż obrońca we Włoszech, a część materiałów zbiera się z Polski.

• Dokumenty tożsamości zatrzymanego i dowody pobytu w kraju: umowa najmu, umowa o pracę, rachunki. Pokazują stałe miejsce zamieszkania.
• Wszystko, co dotyczy dawnej sprawy we Włoszech: wyroki, wezwania, pisma od prokuratury i sądu, jeśli rodzina je ma. Wiedza o tym, co było, jest podstawą do oceny wniosku.
• Kopię wniosku lub nakazu, który okazano przy zatrzymaniu, ze wszystkimi stronami. Ustala, o jaki czyn i jaką karę chodzi.
• Dane osobowe pracodawcy i rodziny w kraju zatrzymania oraz w Polsce, aby wystąpić o zaświadczenia i potwierdzić więzi.
• Informacje o zdrowiu: leki, choroby przewlekłe, potrzeby, które areszt musi uwzględnić.
• Dokumenty majątkowe: numery rachunków, umowy kredytowe, wykaz zobowiązań. Ułatwiają odpowiedź na pytania banków i organów.
• Kontakt do konsulatu: nazwa placówki, numer w razie nagłej sytuacji, imię urzędnika, który odebrał zgłoszenie.
• Tłumaczenia dokumentów polskich na język, którego żąda organ w kraju zatrzymania.

Zebrane dokumenty rodzina powinna uporządkować w teczce i przesłać prawnikom w tej samej wersji, aby nie powstały rozbieżności. Wszystko, co jest po polsku, wymaga tłumaczenia na język kraju zatrzymania; część zleci prawnik na miejscu, bo zna wymagania tamtejszego sądu. Oryginały zostają w Polsce, a do obrońców idą dobrze czytelne kopie, z datą wysłania zapisaną w wiadomości.

Brak wspólnego mechanizmu: skutki dla tłumaczeń, poczty i konsulatu

Włochy, Norwegia i Szwajcaria nie mają wspólnej procedury, więc to, co jest oczywiste w sprawie norweskiej, w szwajcarskiej wymaga osobnego wyjaśnienia. Nakaz norweski i szwajcarski wniosek ekstradycyjny to dokumenty innego rodzaju, a tłumaczenie z włoskiego na język kraju zatrzymania jest zadaniem państwa wnioskującego, nie rodziny. Mimo to rodzina często musi tłumaczyć własne dokumenty na potrzeby obrońcy, a pomyłka w nazwisku albo dacie bywa nieodwracalna.

Poczta zajmuje czas. Pismo z włoskiego sądu, wysłane do Szwajcarii, musi dotrzeć do adresata w areszcie, a odpowiedź musi wrócić we właściwym terminie; w Norwegii kontakty przechodzą przez ustalone kanały, a obrońca na miejscu odbiera dokumenty. Rozmowy telefoniczne między Polską a krajami nordyckimi nie mają dużej różnicy czasu, ale aresztowani mogą dzwonić tylko w ustalonych porach i nie zawsze na numery zagraniczne.

Polska placówka konsularna znajduje się w stolicy, a nie w każdym mieście. Konsul może potwierdzić, że zatrzymany jest obywatelem Polski, zadbać o kontakt z rodziną i sprawdzić warunki, ale nie prowadzi obrony ani nie zmienia przebiegu postępowania. W kantonie, gdzie urzędy używają włoskiego, kontakt z organami bywa łatwiejszy; w kantonie niemieckojęzycznym albo francuskojęzycznym potrzebny jest tłumacz, a obrońca ustala język postępowania. We wszystkich tych kwestiach najważniejsza jest spójność dokumentów po każdej stronie granicy.

Dla rodziny w Polsce oznacza to, że informacje należy sprawdzać u obrońcy na miejscu i u obrońcy we Włoszech. Rozbieżności bywają niewinne, bo dotyczą różnych etapów sprawy: ktoś mówi o postępowaniu o przekazanie, a ktoś inny o procesie, który dopiero się zacznie.

Jak kancelaria koordynuje obrońcę za granicą

Kancelaria nie zastępuje obrońcy w kraju zatrzymania, lecz z nim współpracuje. Praca zaczyna się od przesłania kancelarii zdjęć dokumentów: wniosku, nakazu, postanowień sądu, wszystkiego, co zatrzymany otrzymał na piśmie. Mandat obrońcy udziela się na odległość, a podpisany skan trafia do organów w kraju zatrzymania i do Włoch.

W rozmowie wstępnej obrońca pyta o to, kiedy i gdzie nastąpiło zatrzymanie, jaki dokument okazano, czy zatrzymany podpisał zgodę na przekazanie i czy ma wiedzę o dawnej sprawie we Włoszech. Następnie ustala, który prawnik na miejscu poprowadzi sprawę na etapie ekstradycyjnym, i przekazuje mu informacje o stanie sprawy włoskiej. Obrońca we Włoszech przygotowuje się równolegle do chwili, gdy osoba zostanie przekazana: sprawdza akta, rozważa środki zapobiegawcze i przygotowuje wnioski.

Kancelaria ma gabinety w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, co skraca dojście do organów, które wydały wniosek. Komunikacja z rodziną odbywa się po polsku, a dokumenty włoskie są tłumaczone na potrzeby klienta. W sprawach nagłych kontakt jest możliwy poza godzinami biurowymi, przez numer telefonu i adres e-mail podane na stronie. Kancelaria nie określa przewidywanego wyniku; wskazuje drogi, które są dostępne, i koszt czasu, jaki każda z nich oznacza.

Rodzina otrzymuje od kancelarii prosty opis stanu sprawy: kto jest obrońcą w kraju zatrzymania, jaki dokument jest podstawą zatrzymania, czego brakuje i kto ma to przesłać. Opis powstaje po polsku i jest aktualizowany po każdej rozmowie z obrońcą na miejscu, tak by nikt nie musiał pamiętać szczegółów z telefonu sprzed kilku dni.

Pytania o zgodę, termin i wpis w systemie

Przy zatrzymaniu na wniosek Włoch większość pytań dotyczy czasu i skutków wpisu. Warto je przygotować przed rozmową z obrońcą.

1. Który mechanizm stosuje państwo, w którym jestem zatrzymany: procedurę zbliżoną do nakazu czy ekstradycję, i co to zmienia w moim terminie?
2. Czy zgoda na przekazanie jest dla mnie opłacalna i czy można ją cofnąć, jeśli sytuacja się zmieni?
3. Jakie przesłanki bada sąd w kraju zatrzymania, a jakie zostawia sądowi włoskiemu?
4. Kto ustali, czy sprawa we Włoszech jest wyrokiem, wnioskiem o areszt czy poszukiwaniem w trakcie śledztwa?
5. Czy mogę zostać zwolniony na czas postępowania w kraju zatrzymania i na jakich warunkach?
6. Co stanie się z wpisem w systemie informacyjnym po przekazaniu mnie do Włoch albo po odmowie przekazania?
7. Czy moje rachunki w banku zostaną zablokowane i czy mogę utrzymać dostęp do pieniędzy na koszty obrony?
8. Jak wygląda moja sytuacja pobytowa w kraju, jeśli sprawa potrwa miesiące?
9. Kto poinformuje mojego pracodawcę i rodzinę, i w jakiej formie?

Pytania dotyczą systemów prawnych kilku państw naraz, więc dobrze jest zapisywać odpowiedzi osobno: co mówi obrońca w kraju zatrzymania, a co obrońca we Włoszech. Jeśli odpowiedzi się różnią, warto poprosić obrońców, by wyjaśnili różnicę między sobą. Do listy można dodać jeszcze pytania:

1. Czy pobyt w areszcie w tym kraju zostanie uwzględniony w sprawie we Włoszech i w jaki sposób?
2. Kto zadba o tłumaczenie pism i kto za nie zapłaci?
3. Czy rodzina może odwiedzić zatrzymanego i jak się do tego zgłosić?

Terminy z wniosku o przekazanie i pism sądowych

Dokumenty pochodzące z Włoch i z kraju zatrzymania zawierają kilka słów, które powtarzają się w każdej sprawie.

• mandato d'arresto europeo – nakaz europejski, mechanizm przekazania między państwami Unii; Norwegia stosuje zbliżoną procedurę.
• estradizione – ekstradycja, klasyczna procedura Szwajcarii, w której sąd bada wniosek, a decyzję podejmuje organ administracyjny.
• consegna – przekazanie osoby państwu wnioskującemu; w dokumentach oznacza finał procedury.
• segnalazione – wpis w systemie poszukiwań; to on ujawnia się przy kontroli granicznej i w banku.
• Schengen – system informacyjny wspólny dla wielu państw, w tym Norwegii i Szwajcarii; wpisy z Włoch są widoczne w każdym z tych krajów.
• consenso – zgoda zatrzymanego na przekazanie; skraca postępowanie, ale zwykle zamyka drogę do sporu o procedurę.
• provvedimento – decyzja organu; w sprawie ekstradycyjnej może pochodzić z Włoch albo z kraju zatrzymania.
• latitante – osoba poszukiwana, która uchyla się od postępowania; określenie wpływa na ocenę zagrożenia ucieczką.

Poniższe słowa wracają w pismach z Włoch i warto znać ich znaczenie, zanim zacznie się rozmowę z obrońcą.

• custodia cautelare – areszt tymczasowy w trakcie postępowania, przed wyrokiem.
• condanna definitiva – prawomocny wyrok, który podlega wykonaniu; wpis może się na nim opierać.
• ordine di esecuzione – polecenie wykonania kary, które bywa podstawą wniosku.
• udienza – rozprawa lub posiedzenie, na które wzywa się osobę.

Każde z tych słów warto zanotować razem z datą pisma, w którym się pojawiło, bo obrońca zapyta o to, kiedy dokument został wydany i kto go okazał.