Badanie, którego nie da się powtórzyć

Wynik z laboratorium, który decyduje o areszcie, i tygodnie czekania

Dowód techniczny zmienia życie jeszcze przed rozprawą. Zanim laboratorium wyda wynik, osoba podejrzana bywa w areszcie albo pod ograniczeniami, a jej rodzina czeka na informacje, które nie nadchodzą. Pracodawca pyta o termin powrotu, którego nikt nie zna, a czynsz i rachunki biegną dalej. Wynik, gdy już przychodzi, bywa traktowany jak wyrok: krótki, techniczny, trudny do zakwestionowania dla kogoś, kto nie zna procedury.

Gdy badanie zużywa materiał, ma jeszcze tę cechę: nie da się go powtórzyć. Raz zniszczona próbka nie wróci, a obrona, która nie wzięła udziału w badaniu, traci ostatnią okazję sprawdzenia, jak je wykonano. Rodzina nie rozumie, dlaczego obrońca tak naciska na zawiadomienie, skoro „wynik i tak będzie jaki będzie”, a obrońca musi tłumaczyć, że chodzi o metodę i dokumentację, nie o liczbę.

Koszty rosną. Konsultant techniczny, który ma uczestniczyć w badaniu, wymaga honorarium, a jego opinia bywa potrzebna jeszcze przed rozprawą. Tłumaczenia dokumentacji laboratoryjnej, dojazdy i czas pracy obrońcy dochodzą do rachunku. Warto z góry zapytać, które z tych wydatków są konieczne, a które można odłożyć, i uzgodnić, kto je ponosi.

Do tego dochodzi niepewność, która męczy bardziej niż sam zarzut. Osoba nie wie, czy badanie wypadnie na jej korzyść, nie wie, kiedy dostanie wynik, a otoczenie pyta, czemu nic się nie dzieje. Praca i rodzina czekają, a każdy tydzień zwłoki kosztuje spokój i pieniądze, których nikt nie planował wydać.

Próbka zniszczona, zanim ktokolwiek zapytał obrońcę

Najczęstsza sytuacja w sprawach z dowodem technicznym zdarza się po cichu. Laboratorium otrzymuje próbkę, analizuje ją i zużywa cały materiał albo jego większą część, a obrona dowiaduje się o tym z opinii, która leży już w aktach. Nie było zawiadomienia, nie było konsultanta, nie było próbki kontrolnej. Osoba, której dotyczy sprawa, widzi tylko wynik i ma wrażenie, że został jej sam spór o to, czy w ogóle wolno mu się sprzeciwić.

Inna sytuacja dotyczy rzeczy: telefonu, narzędzia, odzieży, której powierzchnię badano na ślady, albo pojazdu, w którym coś rozmontowano. Zmiana stanu rzeczy powoduje, że późniejsza ocena opiera się na zapisie, nie na samym przedmiocie. Jeszcze inna dotyczy dowodu cyfrowego, którego kopię zrobiono w sposób, który zmienił dane. W każdej z tych sytuacji ważne jest pytanie: czy badanie dało się powtórzyć.

Ta strona jest dla osoby, która właśnie dowiedziała się, że jej sprawa zawiera dowód techniczny, i chce wiedzieć, na czym polega różnica między badaniem powtarzalnym a niepowtarzalnym oraz co z tego wynika dla obrony. Przeznaczona jest również dla rodziny, która próbuje zrozumieć, dlaczego obrońca zadaje tyle pytań o to, kto, kiedy i w jaki sposób coś badał.

W praktyce pytanie zadaje także pracownik, którego telefon służbowy został zabrany do ekspertyzy, i właściciel pojazdu, którego auto rozmontowano w warsztacie policji, zanim ktokolwiek skontaktował się z jego prawnikiem i zanim wyjaśniono, co właściwie będzie badane.

Co zapisać o próbce i badaniu, zanim ślad zniknie

Dokumentacja, którą rodzina i sama osoba mogą zebrać w początkowych dniach, bywa główną podstawą do późniejszej oceny badania. Warto spisać następujące rzeczy.

• Opis przedmiotu lub substancji, która została zabrana: gdzie, kiedy, przez kogo i w jakim stanie. Pozwala odtworzyć początek łańcucha przechowywania.
• Kopię protokołu zajęcia z godziną, nazwą jednostki i opisem opakowania. Od niego zależy, czy da się potem wykazać, co dokładnie badano.
• Zawiadomienie o badaniu, jeśli obrona je dostała, razem z datą doręczenia i godziną badania. Jego brak jest równie ważną informacją.
• Dane laboratorium: nazwę, adres, nazwisko osoby prowadzącej badanie. Obrońca prosi o dokumentację metody.
• Zdjęcia przedmiotu przed zajęciem, jeśli istnieją, na przykład z telefonu. Pokazują stan, który badano.
• Dane konsultanta technicznego, który mógłby uczestniczyć w badaniu, wraz z terminami jego dostępności.
• Dokumenty medyczne lub zawodowe, jeśli wyniki mogą zależeć od stanu zdrowia albo od środowiska pracy osoby.
• Informację, czy badanie rozdzielono na próbki, czy zużyto cały materiał, i kto o tym decydował.
• Wszelką korespondencję z organem, który zlecił badanie, w tym wezwania i potwierdzenia odbioru, ułożoną w kolejności dat.
• Dokument tożsamości i pełnomocnictwo dla obrońcy, aby mógł od razu składać wnioski o udział w badaniu.
• Dane osoby, która może potwierdzić stan przedmiotu przed zajęciem, na przykład współlokatora, pracownika lub właściciela.
• Instrukcje obsługi, numery seryjne i dokumenty zakupu urządzenia, które poddano badaniu.
• Numery telefonów do rodziny i pracodawcy, aby studio mogło szybko przekazać wiadomość o terminie badania.

Zażądać udziału, wskazać konsultanta, poprosić o próbkę kontrolną

Gdy obrona dowiaduje się o badaniu niepowtarzalnym, ma krótki czas na decyzje, które kosztują pieniądze, ale chronią prawa.

Zażądać udziału czy poprzestać na wyniku. Udział w badaniu pozwala zobaczyć metodę, zadać pytania i zapisać zastrzeżenia. Kosztuje czas obrońcy i honorarium konsultanta, ale bez niego późniejszy spór opiera się na domysłach. Poprzestanie na wyniku oszczędza pieniędzy, lecz zostawia obronę z dokumentem, którego nie umie ocenić.

Wskazać konsultanta z kraju czy z miejsca badania. Konsultant z miejsca badania jest blisko, ale może nie znać polskiego kontekstu. Konsultant z Polski zna sprawę, lecz podróż kosztuje czas, który badanie może wykorzystać na wykonanie czynności bez niego.

Prosić o rozdzielenie próbki czy się zgodzić na zużycie. Rozdzielona próbka daje szansę na badanie kontrolne, ale organ nie zawsze może ją zapewnić. Zgoda na zużycie całości przyspiesza sprawę, a odbiera możliwość sprawdzenia.

Zgłosić zastrzeżenie od razu czy później. Zastrzeżenie zgłoszone przed badaniem lub w jego trakcie ma największą wagę. Złożone po miesiącach bywa uznawane za spóźnione.

Przedstawić własne dane czy poczekać na opinię organu. Złożenie własnych dokumentów, takich jak wyniki badań medycznych lub zaświadczenie zawodowe, może wyjaśnić okoliczności, ale ujawnia je organowi na wcześniejszym etapie. Czekanie zostawia obronie więcej swobody, lecz może oznaczać, że wynik zostanie przyjęty bez kontekstu, który obrona mogła dostarczyć. Obrońca waży to razem z klientem i decyduje, które dokumenty złożyć od razu, a które zachować na później.

Czego nie robić, gdy w sprawie jest badanie techniczne

Wynik badania budzi emocje, a emocje podpowiadają ruchy, które zaszkodzą obronie. Oto te, które zdarzają się najczęściej.

• Nie ruszać przedmiotów, które mają być badane, ani nie zabierać ich z miejsca przechowywania. Zmiana stanu rzeczy niszczy dowód i obciąża osobę, która jej dokonała.
• Nie czyścić telefonu, narzędzia ani odzieży po zdarzeniu. Ślady, które znikną przy czyszczeniu, mogą być tymi, które pomogłyby obronie.
• Nie zgadzać się na badanie bez obrońcy, jeśli badanie zużywa materiał. Zgoda wyrażona w pośpiechu odbiera prawo do udziału.
• Nie podważać wyniku w korespondencji z laboratorium samodzielnie. Pytania do biegłego zadaje obrońca w sposób, który ma znaczenie procesowe.
• Nie czekać z zastrzeżeniami do rozprawy. Zastrzeżenie do badania zgłasza się natychmiast po uzyskaniu informacji, że doszło do pominięcia obrony.
• Nie zamawiać prywatnych badań, nie zabezpieczywszy wcześniej próbki. Własne badanie może zniszczyć materiał, którego organ jeszcze nie badał.
• Nie dzielić się wynikami z mediami ani z grupami internetowymi. Wypowiedzi ekspertów bez znajomości akt wprowadzają zamieszanie.
• Nie podpisywać oświadczeń o rezygnacji z udziału w badaniu bez rozmowy z obrońcą i bez tłumacza, jeśli dokument jest w obcym języku.
• Nie zgadzać się na zwrot lub zniszczenie przedmiotu, który mógłby być jeszcze badany, zanim obrońca oceni, czy nie jest to dowód potrzebny obronie.
• Nie komentować w rozmowach z funkcjonariuszami wyników badania, których się nie widziało. Każde zdanie trafia do protokołu.
• Nie przekazywać własnych próbek ani przedmiotów organowi bez pokwitowania i opisu stanu.

Pytania o to, co było powtarzalne, a co nie

Różnica między badaniem powtarzalnym a niepowtarzalnym jest kluczowa i często bywa polem sporu. Poniższe pytania pomagają obrońcy ją ocenić.

• Czy badanie, które wykonano, zużywało materiał albo zmieniało stan rzeczy, i jak to sprawdzić na podstawie dokumentacji?
• Czy obronę zawiadomiono o badaniu przed jego rozpoczęciem, w jakiej formie i w jakim terminie?
• Czy badanie dało się odłożyć do czasu, gdy obrona mogłaby wziąć w nim udział, i czy organ to rozważał?
• Czy próbka została rozdzielona na części i czy część z nich jest dostępna dla obrony?
• Jak udokumentowano łańcuch przechowywania od zajęcia do laboratorium i czy w którymś miejscu jest luka?
• Czy pominięcie zawiadomienia dotyczy całego dowodu, czy tylko sposobu jego przeprowadzenia?
• Jaki wpływ na ocenę ma to, że badanie wykonał biegły wyznaczony przez organ, a nie niezależny specjalista?
• Czy mogę zażądać powtórzenia badania w innym laboratorium, jeśli materiał jeszcze istnieje?
• Jakie koszty konsultanta mogę odzyskać, jeśli zastrzeżenia zostaną uwzględnione?
• Czy badanie dotyczyło rzeczy, którą mógł wcześniej obejrzeć ktoś z mojej strony, i czy zachowano jej opis?
• Jak sprawdzić, czy laboratorium miało uprawnienia do wykonania tego badania i czy używane metody są uznane?
• Czy mogę uzyskać dostęp do surowych danych i notatek biegłego, a nie tylko do końcowej opinii?
• Ile potrwa uzyskanie wyniku i kiedy będę mógł wskazać konsultanta, jeśli zawiadomienie jeszcze nie nadeszło?
• Jakie są koszty udziału konsultanta i które z nich warto ponieść już teraz?

Dowód z Polski, laboratorium we Włoszech, konsultant w Polsce i we Włoszech

Gdy osoba mieszka w Polsce, a badanie odbywa się we Włoszech, praktyczne trudności zaczynają się od zawiadomień. Pismo wysłane do obrońcy trafia na jego adres, ale kontakt z klientem odbywa się przez pocztę lub komunikator, a badanie bywa wyznaczone na termin, który wymaga podróży. Obrońca musi zdecydować, czy sam weźmie w nim udział, czy wyśle konsultanta, i uzgodnić to z klientem szybciej, niż pozwalają zwykłe terminy.

Konsultant techniczny z Polski bywa wartościowy, bo zna zagadnienie i może porównać metody stosowane w obu systemach, lecz jego udział wymaga tłumaczenia i pełnomocnictw. Dokumentacja laboratoryjna jest po włosku, a terminy techniczne wymagają tłumacza, który zna daną dziedzinę. Zamówienie takiego tłumaczenia zajmuje czas, którego nie ma, gdy badanie jest już wyznaczone.

Polska i Włochy leżą w tej samej strefie czasowej, więc rozmowy z obrońcą i konsultantem nie wymagają specjalnych ustaleń, ale kurierzy z próbkami i dokumentami podlegają własnym procedurom. Konsulat nie wchodzi w ocenę dowodu i nie zleca badań. Polski prawnik pomoże zdobyć dokumenty z kraju, na przykład dane medyczne lub zawodowe, które mogą mieć znaczenie dla wyniku. Obrońca we Włoszech decyduje, które z nich i w jakiej formie przedstawić.

Warto też zadbać, by rodzina w Polsce przekazała obrońcy dane osób, które znały przedmiot badania, na przykład poprzedniego właściciela pojazdu albo lekarza prowadzącego, bo ich oświadczenia mogą pomóc konsultantowi zrozumieć wynik i ocenić, czy próbka pochodziła z właściwego miejsca.

Wyrażenia z opinii i z zawiadomienia o badaniu

Zawiadomienie o badaniu i opinia biegłego używają terminów, które mają ścisłe znaczenie dla obrony. Oto te, które pojawiają się najczęściej.

• Badanie niepowtarzalne (accertamento tecnico) to badanie zużywające materiał lub zmieniające stan rzeczy, którego nie da się powtórzyć w tej samej formie.
• Badanie powtarzalne to badanie, które można wykonać ponownie na tym samym materiale, dlatego zawiadomienie obrony nie jest przy nim wymagane.
• Zawiadomienie obrony to informacja przekazana obrońcy przed rozpoczęciem badania niepowtarzalnego, dająca mu prawo uczestnictwa.
• Konsultant techniczny to specjalista wskazany przez obronę, który uczestniczy w badaniu i ocenia metodę.
• Próbka rozdzielona to materiał podzielony na części, z których część zachowano do ewentualnego badania kontrolnego.
• Łańcuch przechowywania to udokumentowana droga próbki od zajęcia do laboratorium. Jej luka obniża wiarygodność wyniku.
• Zastrzeżenie to uwaga obrony o nieprawidłowości badania, zgłaszana natychmiast po uzyskaniu informacji.
• Opinia biegłego to pisemna ocena sporządzona na podstawie badania, podlegająca ocenie sądu razem z pozostałymi dowodami.
• Catena di custodia digitale to udokumentowany sposób zabezpieczenia danych elektronicznych, od kopii do analizy. Luka w nim osłabia wartość dowodu.
• Consulenza informatico-forense to ekspertyza informatyczna dla potrzeb postępowania, często przy badaniu telefonu lub komputera.
• Avviso to pismo zawiadamiające o terminie i miejscu badania, które otrzymuje obrońca oraz osoba podejrzana.
• Kopia kryminalistyczna to wierna kopia nośnika danych, na której wykonuje się badanie, żeby nie zmieniać oryginału.
• Protokół z czynności to dokument sporządzany podczas badania, w którym zapisuje się, kto był obecny i co stwierdzono.

Jak studio pilnuje udziału obrony w badaniach

Studio zaczyna od zawiadomienia o badaniu, jeśli takie wpłynęło, albo od ustalenia, że go nie było. Zdjęcie dokumentu lub opis sytuacji można przesłać na adres avvmassimoromano@gmail.com albo omówić w rozmowie telefonicznej, w sprawach pilnych całodobowej. Rozmowa może odbywać się po polsku, a pisma włoskie studio odczytuje samo i streszcza.

Obrońca sprawdza, czy badanie jest niepowtarzalne, czy obronę zawiadomiono przed jego rozpoczęciem i czy zachowano reguły dotyczące łańcucha przechowywania. Jeśli badanie dopiero ma nastąpić, prosi o udział i wskazuje konsultanta. Jeśli już się odbyło bez obrony, składa zastrzeżenie z wnioskiem o wyciągnięcie skutków procesowych i o zbadanie, czy część materiału nie została zachowana.

Studio ma biura w Rzymie, Mediolanie i Neapolu i współpracuje z konsultantami technicznymi z różnych dziedzin, od chemii po informatykę. Zakres pracy i honorarium ustala się na piśmie, a rodzina otrzymuje po każdym etapie krótką informację po polsku. Studio nie obiecuje, że zastrzeżenia zostaną uwzględnione, i nie przewiduje wyniku badania, bo zależy on od materiału, którego obrońca jeszcze nie widział.

Rodzina dostaje po polsku opis tego, co stało się z przedmiotem badania, gdzie obecnie jest i kiedy może zostać zwrócony. Obrońca wyjaśnia, jakie decyzje zostały już podjęte bez udziału obrony, jakie jeszcze można zakwestionować i jakie dokumenty z Polski mogą się przydać konsultantowi. Wszystkie rozmowy są poufne, a ustalenia dotyczące kosztów trafiają do pisemnej umowy.