Ślad biologiczny: zgodność profilu to nie to samo co sprawstwo

Kto czyta o dowodzie z DNA i po co

Najczęściej czyta ją ktoś, komu przedstawiono informację, że jego profil genetyczny zgadza się z materiałem znalezionym na miejscu zdarzenia, i kto uważa, że to koniec. Człowiek wie, że był w tym miejscu w innym czasie, albo że miał kontakt z przedmiotem w całkiem innych okolicznościach, albo że nigdy tam nie był, a mimo to wynik jest. Nie rozumie, jak to możliwe, i obawia się, że nikt mu nie uwierzy.

Inna sytuacja to rodzina zatrzymanego, której adwokat lub urzędnik powiedział, że „DNA nie kłamie". Bliscy czują, że sprawa jest przegrana, i zastanawiają się, czy ma sens szukanie dalszej obrony. Warto wtedy wiedzieć, że wynik badania ma swoje granice i że spór w tych sprawach dotyczy zwykle łańcucha przechowywania i sposobu naniesienia śladu.

Jeszcze inna sytuacja to osoba, od której pobrano próbkę biologiczną, na przykład po zatrzymaniu lub identyfikacji. Nie wie, do czego posłuży, jak długo będzie przechowywana ani czy może się temu sprzeciwić. Pyta, czy zgoda była konieczna i jak ją cofnąć.

Spotykamy też osoby, które zostały wezwane jako świadkowie, a okazuje się, że ich ślad znaleziono w miejscu zdarzenia, bo mieszkali albo pracowali tam wcześniej. Boją się, że z świadków staną się podejrzanymi. Dla nich najważniejsze jest rozróżnienie: zgodność profilu mówi, że materiał pochodzi od danej osoby, a nie kiedy ani w jaki sposób znalazł się w danym miejscu.

Decyzje, które trzeba podjąć, gdy pojawia się wynik badania

Gdy organy powołują się na dowód z DNA, obrona staje przed wyborami, których cena zależy od tego, na ile można podważyć wynik.

• Zażądać dostępu do danych surowych czy zadowolić się wnioskami opinii. Wnioski opinii mówią, co biegły uważa, ale dane surowe pokazują, na czym się oparł. Przy mieszaninach materiału od kilku osób różnica może być zasadnicza. Cena: czas i koszt biegłego, który wykona analizę.
• Powołać własnego biegłego czy polegać na opinii biegłego organów. Własny biegły może wskazać słabe punkty, ale kosztuje i nie zawsze daje korzystny wynik. Zrezygnowanie z niego pozbawia obronę narzędzia, którego później nie da się odtworzyć.
• Kwestionować sposób pobrania i przechowywania czy skupić się na interpretacji. Przerwanie łańcucha przechowywania podważa wartość całego badania, ale wymaga dokumentów, które trzeba uzyskać.
• Wyjaśniać, jak materiał mógł się znaleźć w miejscu zdarzenia, czy milczeć. Wyjaśnienie bywa wiarygodne, jeśli da się je poprzeć dokumentem. Niesprawdzalne wyjaśnienie szkodzi.

Każda z tych decyzji zależy od aktów. Zanim zdecydujesz, zapytaj obrońcę, jakie dokumenty dotyczące pobrania, transportu i badania są dostępne, i jakie jeszcze warto uzyskać.

Warto też rozważyć, kiedy złożyć wnioski dotyczące badania. Wnioski zbyt wczesne, przed lekturą akt, bywają niedostosowane do zakresu opinii. Wnioski zbyt późne mogą zostać oddalone jako spóźnione. Obrońca ustala termin, a Ty powinieneś pilnować, aby dokumenty, o które prosi, trafiły do niego na czas, bo od tego zależy, czy wniosek zostanie przygotowany rzetelnie.

Co zebrać, aby ocenić wartość dowodu z DNA

Dowód biologiczny jest tyle wart, ile dokumentów go otacza. Dlatego obrona zaczyna od papierów, a nie od laboratorium.

• Protokół zabezpieczenia śladu: kto, kiedy, gdzie i w jaki sposób pobrał materiał, jakimi narzędziami, w jakich warunkach, czy robiono zdjęcia.
• Dokumenty łańcucha przechowywania: każde przekazanie próbki, z datą, godziną i podpisem osoby, która ją przyjmowała. Luki w tym łańcuchu należą do głównych tematów obrony.
• Opinię biegłego wraz z danymi surowymi, jeśli to możliwe: wykresy, tabele, opis metody, informacje o kontrolach jakości.
• Dokumenty dotyczące pobrania Twojej próbki: podstawa, forma zgody lub zarządzenia, osoba pobierająca, sposób przechowywania.
• Dowody Twojej obecności w miejscu w innym czasie: umowy, zdjęcia, wiadomości, świadkowie, którzy potwierdzą, że byłeś tam wcześniej lub później.
• Informacje o osobach, które miały dostęp do miejsca lub przedmiotu: domownicy, współpracownicy, klienci. Ślad mógł zostać naniesiony pośrednio.
• Wszystkie pisma z organów, ze zdjęciami wszystkich stron.

Na tej podstawie obrońca ocenia, czy spór dotyczy samego wyniku, czy raczej tego, co z niego wynika. Brak któregoś z elementów bywa wskazówką, jakiego dokumentu trzeba zażądać.

Jeśli możesz, sporządź listę osób, które w ostatnim czasie miały kontakt z miejscem lub przedmiotem, o którym mowa, z informacją, jak często i w jakich okolicznościach. Taka lista pomaga obrońcy i biegłemu ocenić, czy ślad mógł powstać w sposób niezwiązany z czynem. Zbierz też zdjęcia lub wiadomości, które pokazują, że przedmiot był w Twoich rękach wcześniej.

Co dowód z DNA zmienia w życiu osoby objętej sprawą

Informacja o zgodności profilu działa na otoczenie silniej niż na sąd. Pracodawca, który usłyszy, że „znaleziono DNA", zakłada, że sprawa jest przesądzona, i może zawiesić współpracę. Sąsiedzi i znajomi zaczynają komentować, a rodzina musi odpowiadać na pytania, na które sama nie zna odpowiedzi. Osoba objęta sprawą często traci poczucie, że może się bronić, bo dowód wydaje się nie do ruszenia.

Wpływ na środki wobec zatrzymanego bywa realny. Organy powołują się na wynik, uzasadniając wniosek o zastosowanie środka zapobiegawczego, a sąd bierze go pod uwagę, choć nie rozstrzyga jeszcze o winie. Dlatego obrona powinna jak najwcześniej wskazać, że zgodność profilu nie mówi o czasie ani sposobie naniesienia śladu.

W życiu codziennym oznacza to konieczność uporządkowania własnych wspomnień: gdzie byłeś, kogo odwiedzałeś, kto bywał u Ciebie. Wiele śladów ma całkiem zwyczajne źródło, ale po latach trudno je odtworzyć. Warto zrobić to teraz, gdy pamięć jest świeża, i przekazać obrońcy.

Dla rodziny dochodzi sprawa pobranych próbek: bliscy zatrzymanego mogą zostać poproszeni o próbki porównawcze. Nie każda taka prośba jest obowiązkiem, a odpowiedź powinna zapaść po rozmowie z obrońcą. Warto również pamiętać, że sama prośba o próbkę nie oznacza, że ktoś jest podejrzany.

Dochodzi sprawa zdrowia psychicznego. Człowiek, któremu mówi się, że „DNA wskazuje na niego", potrafi zwątpić we własną pamięć i zacząć się zastanawiać, czy czegoś nie zrobił. Warto o tym powiedzieć obrońcy, a w razie potrzeby poszukać wsparcia, bo stan psychiczny wpływa na sposób składania wyjaśnień.

Pytania do obrońcy o dowód biologiczny

Dowód z DNA wymaga pytań technicznych. Poniższe odsłaniają, czy obrońca rozumie, o co chodzi.

• Co dokładnie mówi opinia: że profil jest zgodny, czy że pochodzi od mnie, i jakie jest to prawdopodobieństwo wyrażone w opinii?
• Czy ślad mógł zostać przeniesiony pośrednio, przez dotyk przedmiotu albo osobę postronną, i jak to wykazać?
• Czy łańcuch przechowywania jest nieprzerwany, a jeśli nie, co to oznacza dla wartości dowodu?
• Czy materiał jest mieszaniną od kilku osób i jak interpretuje się taki wynik?
• Czy mogę uzyskać dane surowe i czy należy powołać własnego biegłego?
• Czy pobranie mojej próbki odbyło się zgodnie z wymaganiami, a jeśli nie, jakie to ma skutki?
• Jak wyjaśnić obecność śladu w miejscu zdarzenia, jeśli byłem tam wcześniej z całkiem zwyczajnych powodów?
• Co wynika z braku śladu innych osób, które powinny były go zostawić?
• Jak długo przechowuje się próbki i dane i czy mogę wnioskować o ich usunięcie po zakończeniu sprawy?

Obrońca nie musi być biegłym, ale powinien wiedzieć, o co pytać. Jeśli odpowiada, że „DNA to DNA", szukaj dalej.

Zapytaj również, jaki jest zakres porównania: czy ślad zestawiono tylko z Twoim profilem, czy także z innymi osobami, które miały dostęp do miejsca. Zapytaj, czy w bazach danych przeszukano inne profile i z jakim wynikiem. Zapytaj wreszcie, czy obrońca ma doświadczenie w sprawach z udziałem biegłych genetyków.

Czego nie robić, gdy pada informacja o zgodności profilu

Reakcja na informację o zgodności profilu często pogarsza sytuację. Oto czego lepiej unikać.

• Nie składaj gwałtownych wyjaśnień. Wyjaśnienie złożone w szoku, bez wglądu w dokumenty badania, bywa sprzeczne z danymi i trudne do utrzymania.
• Nie zakładaj, że wynik przesądza sprawę. Zgodność mówi o pochodzeniu materiału, a nie o sposobie jego naniesienia, więc spór dopiero się zaczyna.
• Nie wyrażaj zgody na pobranie próbki bez rozmowy z obrońcą. Jeśli nie masz wyboru, nie utrudniaj czynności, ale zgłoś zastrzeżenia do protokołu.
• Nie namawiaj bliskich do składania próbek na własną rękę. Wynik może zostać użyty w sposób, którego nie przewidzisz.
• Nie niszcz przedmiotów, które mogą mieć ślady. Zniszczenie wygląda jak ukrywanie, nawet jeśli przedmiot nic nie znaczył.
• Nie szukaj w sieci laboratoriów, które „wykażą błąd". Opinia powinna pochodzić od biegłego wskazanego przez obrońcę, z odpowiednimi kwalifikacjami.
• Nie wymieniaj wiadomości o sprawie z osobami, które były w miejscu zdarzenia. Takie rozmowy mogą zostać odczytane jako uzgadnianie wersji.

Nie szukaj w sieci wyjaśnień dotyczących własnego wyniku i nie pytaj o nie na forach. Rady od przypadkowych osób bywają błędne, a Twoje pytania mogą zostać odnalezione. Nie kontaktuj się też z laboratorium, które wykonywało badanie, bez wiedzy obrońcy, bo rozmowa z pracownikiem może zostać odnotowana.

Nie zakładaj również, że brak własnego śladu na miejscu zdarzenia przesądza o niewinności. Brak śladu nie dowodzi, że ktoś nie był obecny, tak jak jego obecność nie dowodzi udziału w czynie.

Gdy ślad powstał w Polsce, a badano go we Włoszech, albo odwrotnie

W sprawach z udziałem Polaków zdarza się, że materiał pochodzi z miejsca we Włoszech, a profil porównuje się z danymi z Polski albo odwrotnie. Wymiana danych genetycznych między państwami podlega własnym zasadom, a jej przebieg bywa dla osoby objętej sprawą trudny do prześledzenia. Warto zapytać obrońcę, skąd pochodzi profil, z którym porównano ślad, i na jakiej podstawie go uzyskano.

Każde państwo ma własne standardy badania i własne laboratoria. Wynik uzyskany w danym kraju może zostać wykorzystany w innym, ale jego wartość zależy od tego, czy metoda i dokumentacja pozwalają go ocenić. Dlatego obrońca włoski powinien uzyskać pełną dokumentację, w tym opis metody i kontroli jakości, i ocenić ją razem z biegłym.

Tłumaczenia dokumentów technicznych wymagają ostrożności. Terminy dotyczące statystyki, mieszanin i interpretacji bywają tłumaczone niedokładnie, a błąd może zmienić sens opinii. Obrońca powinien kontrolować przekład, a w razie wątpliwości żądać wyjaśnień od biegłego.

Konsulat nie wpływa na dowody, ale może pomóc w kontakcie z rodziną i w uzyskaniu dokumentów z Polski, które pokażą, że byłeś w danym miejscu wcześniej lub później. Rodzina w Polsce powinna zabezpieczyć takie dokumenty od razu, bo czas działa na niekorzyść.

Jeżeli sprawa dotyczy także Polski, zapytaj obrońcę, czy próbki lub profile mogły być wymieniane między organami polskimi i włoskimi. Zapytaj, kto prowadzi bazę, w której porównano ślad, i jakie obowiązują zasady dostępu do danych. Polski prawnik może pomóc w uzyskaniu informacji o tym, jak profil został zapisany w kraju.

Jak kancelaria pracuje nad dowodem z DNA

Zaczynamy od dokumentów dotyczących pobrania, zabezpieczenia i badania śladu. Prosimy o wszystkie pisma otrzymane w sprawie, ze zdjęciami wszystkich stron, oraz o własną chronologię: gdzie byłeś, kogo odwiedzałeś, kto bywał u Ciebie. Wystarczy wiadomość na avvmassimoromano@gmail.com albo prośba o kontakt telefoniczny.

Na tej podstawie oceniamy, czy spór dotyczy samego wyniku, czy raczej sposobu naniesienia śladu i łańcucha przechowywania. W razie potrzeby wskazujemy biegłego, który przeanalizuje dane surowe, a z klientem omawiamy, czy jego powołanie jest uzasadnione. Decyzja należy do klienta.

Kancelaria ma biura w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, co ułatwia kontakt z laboratoriami i organami w miejscu postępowania. Rozmowy prowadzimy po polsku, po włosku lub po angielsku, a dokumenty techniczne tłumaczymy pod kontrolą obrońcy.

Nie obiecujemy wyniku. Dowód z DNA bywa decydujący i bywa mniej mocny, niż się zakłada, a ocena należy do sądu. Naszym zadaniem jest sprawdzenie każdego elementu łańcucha, od pobrania po interpretację.

W sprawach z dowodem biologicznym zestawiamy dla klienta tabelę elementów łańcucha: pobranie, zabezpieczenie, transport, przechowywanie, badanie, interpretacja. Przy każdym elemencie zaznaczamy, jaki dokument go potwierdza i czego brakuje. Dzięki temu klient widzi, gdzie sprawa jest mocna, a gdzie może pojawić się wątpliwość. Jeśli sprawa wymaga biegłego, przedstawiamy klientowi kandydatów i koszty, a decyzję pozostawiamy jemu. Rozmowy z biegłym prowadzimy tak, aby uniknąć nieporozumień wynikających z różnic językowych.

Pojęcia z opinii i protokołów dotyczących śladów

Opinie i protokoły zawierają pojęcia, które warto rozumieć.

• Zgodność profilu oznacza, że profil genetyczny uzyskany ze śladu odpowiada profilowi danej osoby; nie mówi, kiedy ani jak materiał znalazł się w danym miejscu.
• Łańcuch przechowywania to udokumentowana historia próbki od pobrania po badanie; jego przerwanie podważa wartość badania.
• Mieszanina to materiał pochodzący od kilku osób; jego interpretacja jest trudniejsza i wymaga ostrożności.
• Dane surowe to wyniki badania przed interpretacją; pozwalają ocenić, na czym opiera się opinia.
• Przeniesienie pośrednie to naniesienie śladu przez dotyk przedmiotu albo osobę postronną, a nie bezpośredni kontakt.
• Pobranie materiału to czynność, w której organy uzyskują próbkę biologiczną; jej forma i podstawa mają znaczenie dla oceny dowodu.

Jeżeli któreś słowo z opinii nie występuje na tej liście, poproś obrońcę o wyjaśnienie.

Kilka słów zasługuje na wyjaśnienie, bo w opiniach bywają używane niedbale. „Profil" to zapis cech materiału genetycznego, nie sam materiał; zgodność profili nie oznacza, że ktoś wykonał jakąkolwiek czynność, lecz że materiał pochodzi od danej osoby. „Ślad" to to, co znaleziono, a nie to, kto go zostawił i kiedy. „Pobranie" bywa dobrowolne lub wymuszone, a każda z form ma własne wymagania. „Przeniesienie" oznacza przeniesienie materiału z miejsca na miejsce, które może nastąpić bez udziału osoby.

Jeżeli w opinii spotkasz wyrażenie wskazujące na wartości liczbowe lub prawdopodobieństwo, poproś obrońcę o wyjaśnienie, co dokładnie oznacza i jak się je interpretuje. Liczba bez wyjaśnienia bywa myląca.