Tłumacz w procesie: kiedy błąd zmienia treść zeznania

Kto zauważa, że tłumacz przekazał coś inaczej

Najczęściej dzieje się to w sposób niepozorny: ktoś wraca z komendy albo z prokuratury i po jakimś czasie, już w domu, uświadamia sobie, że zdanie, które usłyszał po polsku, nie pokrywa się z tym, co przekazał mu protokół. Mówił, że nie był na miejscu, a w dokumencie napisano, że nie pamięta. Powiedział, że nie zna adresu, a zapisano, że odmawia podania. Takie drobne przesunięcia wydają się nieszkodliwe, dopóki ktoś nie przeczyta ich w aktach.

Inna sytuacja to rodzina osoby zatrzymanej, która dowiaduje się od niej przez telefon, że „podpisała, bo wszyscy mówili, że to formalność”. Zdarza się też, że polski pracownik został wezwany jako świadek, tłumacz mówił po rosyjsku, ukraińsku albo mieszanką, a przesłuchiwany rozumiał tylko część pytań. Nie chciał przerywać, więc kiwał głową. Potem w protokole znalazły się zdania, których nigdy nie wypowiedział w tej formie.

Wreszcie bywa tak, że o problemie dowiaduje się nie osoba przesłuchiwana, lecz obrońca, który widzi rozbieżność między protokołem a tym, co klient opowiada na spokojnie. Dla każdej z tych osób ważne jest to samo pytanie: czy nadal można coś zrobić. Odpowiedź zależy od momentu, w którym problem został zauważony, od tego, czy zastrzeżenie wpisano do protokołu, i od tego, czy istnieje jakikolwiek inny ślad rozmowy. Ta strona wyjaśnia, jak do tego podejść, żeby nie stracić drogi, która jeszcze jest otwarta.

Skutki błędnego przekładu w codziennym życiu

Błąd w tłumaczeniu nie kończy się na sali przesłuchań. Protokół trafia do akt i przez miesiące służy jako podstawa pytań, wniosków i decyzji. Osoba, której przypisano wypowiedź, której nie złożyła, spotyka ją później w postaci zarzutu o sprzeczność: dziś mówi coś innego niż „wtedy”, więc jest niewiarygodna. To uczucie, że ktoś cię przyłapuje na kłamstwie w sprawie, której nie rozumiesz, odbiera pewność siebie przed każdą kolejną czynnością.

W życiu zawodowym oznacza to nerwowe wyczekiwanie na pocztę i pytanie pracodawcy o kolejne urlopy. W rodzinie pojawia się wzajemne obwinianie, że ktoś „nie powiedział”, „nie sprzeciwił się”, „podpisał bez czytania”. Dochodzą koszty: pismo z włoskiej instytucji wymaga tłumacza przysięgłego, a każda godzina jego pracy kosztuje, więc rodzina często odkłada tłumaczenie, aż termin zacznie biec. Do tego dochodzi lęk przed ponownym stawiennictwem, bo osoba, której słowa już kiedyś przekręcono, obawia się, że historia się powtórzy.

Błąd w przekładzie może też zmienić status, w jakim ktoś jest słuchany. Dla człowieka, który nie zna rozróżnienia, „przesłuchanie” oznacza po prostu rozmowę z urzędnikiem, a nie czynność, w której obowiązuje prawo do milczenia albo obowiązek mówienia prawdy. Niewłaściwie przełożone pouczenie bywa ważniejsze niż każde pojedyncze słowo w zeznaniu, bo ono decyduje o tym, jak cała czynność będzie oceniana.

Co zrobić w trakcie czynności, gdy przekład budzi wątpliwość

Przerwać natychmiast albo przetrwać do końca. Wypowiedzenie na głos „nie rozumiem” i prośba o powtórzenie w innych słowach jest najtańszym narzędziem, jakie istnieje. Cena to napięcie na sali i wrażenie, że przeszkadza się w pracy urzędnikowi. Przetrwanie do końca z zamiarem późniejszej skargi kosztuje o wiele więcej, bo bez śladu w protokole późniejsze zastrzeżenie traci większość wagi.

Wpisać zastrzeżenie do protokołu albo ograniczyć się do ustnego sprzeciwu. Zdanie „tłumaczenie budzi moje wątpliwości, proszę o odnotowanie” jest krótkie, ale pozostaje w dokumencie. Ustny sprzeciw bez wpisu znika. Cena to ryzyko, że funkcjonariusz uzna, iż osoba utrudnia czynność; w praktyce zastrzeżenie sformułowane spokojnie rzadko wywołuje problem.

Podpisać, podpisać z zastrzeżeniem albo odmówić podpisu. Podpis pod protokołem, którego treści nie zrozumiano, oznacza zgodę na jego brzmienie. Podpis z dopiskiem o wątpliwościach co do przekładu zachowuje drogę do późniejszej kontroli. Odmowa podpisu bywa dopuszczalna, lecz warto ją poprzedzić rozmową z obrońcą, jeśli jest dostępny telefonicznie.

Prosić o pisemne tłumaczenie kluczowych dokumentów albo zadowolić się streszczeniem ustnym. Streszczenie jest szybkie, ale nie da się go skontrolować. Pisemny przekład wymaga czasu, który bywa kosztowny, ale tylko on pozwala później wskazać, które zdanie zostało zmienione.

Notatki i dokumenty, które pozwalają wykazać błąd

Błąd w tłumaczeniu trudno udowodnić, bo zwykle nie ma nagrania, a świadków jest niewielu. Dlatego znaczenie ma wszystko, co ślad zostawia. Warto jak najszybciej, jeszcze tego samego dnia, spisać rzeczy poniżej, nawet jeśli wydają się oczywiste.

• Datę, godzinę i miejsce czynności oraz nazwę urzędu, który ją przeprowadził, razem z nazwiskiem tłumacza, jeśli zostało podane, albo jego opisem, gdy nazwiska nie usłyszano.
• Język, w którym tłumacz mówił, i to, czy był to język ojczysty osoby przesłuchiwanej, czy inny słowiański, bo znaczenie wielu słów różni się między językami.
• Listę zdań, które zostały przetłumaczone inaczej, z podaniem, co usłyszano i co, zdaniem osoby przesłuchiwanej, powinno zabrzmieć.
• Kopię protokołu w wersji polskiej i włoskiej, jeśli istnieje, albo przynajmniej zdjęcie każdej strony, na której złożono podpis.
• Wszystkie pisma doręczone podczas czynności, ze śladem, w jakim języku zostały przekazane, i czy dołączono do nich przekład.
• Nazwiska innych osób obecnych na sali, jak towarzyszący członek rodziny, kolega z pracy, funkcjonariusz, którego dane udało się zapamiętać.
• Wiadomości wysłane do bliskich bezpośrednio po czynności, bo pokazują, co osoba rozumiała w danym momencie, zanim zaczęła cokolwiek analizować.
• Zaświadczenie o znajomości języka włoskiego albo jej braku, jeśli istnieje, oraz dokumenty szkolne lub zawodowe, które to potwierdzają.

Pytania do obrońcy o tłumacza i protokół

Zagadnienie przekładu rzadko wyskakuje w rozmowie samo, a właśnie ono potrafi przesądzić o wartości całej czynności. Poniższe pytania warto zadać na początku współpracy, a nie po wezwaniu na kolejne przesłuchanie.

• Czy z protokołu da się odczytać, jaki język i jaki tłumacz zostały użyte, i czy mogę zażądać jego pełnych danych?
• Czy zastrzeżenie, które zgłoszę dopiero po czasie, ma jakąkolwiek wagę i jak je formalnie wnieść?
• Co dokładnie mogę zrobić, jeśli podpisałem protokół, którego nie rozumiałem, i czy zależy to od tego, czy byłem pouczony o prawie do tłumacza?
• Czy mogę żądać, aby kolejne czynności były utrwalane w taki sposób, który pozwoli później sprawdzić przekład?
• Czy mam prawo do przekładu pisemnego pism, które mi doręczono, i w jakim terminie trzeba o niego prosić?
• Kto ponosi koszt tłumacza, jeśli sam proszę o dodatkową rozmowę z obrońcą albo o sprawdzenie dokumentu?
• Jak wyjaśnić sądowi, że znam włoski w stopniu codziennym, ale nie na poziomie, który pozwala rozumieć język prawniczy?
• Czy mogę zaproponować własnego tłumacza do rozmów z obrońcą i czy jego udział jest objęty tajemnicą?

Dobrze jest przyjść na rozmowę z kopią protokołu, na której zaznaczono markerem miejsca budzące wątpliwość. Obrońca porównuje wtedy konkretne zdania, a nie ogólne wrażenia, i może ocenić, czy różnica jest istotna dla sprawy, czy tylko stylistyczna. Ten sam dokument jest potem podstawą pisma do organu, jeśli zapadnie decyzja o jego złożeniu, więc warto dopilnować, by kopia była czytelna.

Gdy polski i włoski rozchodzą się w znaczeniu

Między polskim a włoskim kryje się cała grupa słów, które brzmią podobnie, a znaczą co innego w języku procesu. „Przesłuchanie” nie mówi, w jakiej roli ktoś jest słuchany. „Zeznanie” może oznaczać oświadczenie osoby, która ma obowiązek mówić prawdę, albo wypowiedź kogoś, kto może milczeć. „Adres do doręczeń” bywa tłumaczony jako „miejsce zamieszkania”, a we włoskim to odmienne rzeczy, i niedopatrzenie sprawia, że pisma trafiają do kogoś innego, niż się zakładało. Takie pomyłki mają charakter praktyczny: wpływają na terminy, na to, kto o czymś wie, i na to, kto za coś odpowiada.

Pracując nad sprawą na styku polskiego i włoskiego, trzeba pamiętać o pisowni. Polskie nazwiska ze znakami diakrytycznymi, imiona w różnych odmianach, nazwy miejscowości w wersji polskiej i włoskiej potrafią rozbić się w aktach na różne osoby albo na różne adresy. Daty zapisywane w innej kolejności prowadzą do pomyłek o miesiąc, a nazwy dokumentów, które w Polsce mają ustaloną formę, we Włoszech nie mają odpowiednika, więc tłumacz wybiera przybliżenie. Dlatego dokument z Polski, który ma zostać użyty w sprawie, warto przetłumaczyć wcześniej, razem z wyjaśnieniem, jak rozumieć jego rubryki.

Kontakt z konsulatem lub rodziną w Polsce bywa utrudniony przez święta różne w Polsce i we Włoszech oraz przez to, że poczta między tymi państwami nie biegnie w tempie, jakiego oczekuje się w sprawie z terminem. Zastrzeżenie co do przekładu należy więc formułować od razu, a nie przy okazji wysyłania innych dokumentów.

Jak pracujemy nad zarzutami do przekładu

Gdy klient zgłasza wątpliwość co do tłumaczenia, najpierw zbieramy to, co ma w posiadaniu: protokół, pisma, notatki z tego samego dnia, wiadomości do rodziny. Wysyła się je na adres e-mail studia, w sprawach pilnych po telefonicznej zapowiedzi, w formie zdjęć albo skanów, byle czytelnych. Zlecenie przyjmujemy na piśmie, a zakres czynności, które mamy wykonać, opisujemy tak, aby klient wiedział, co się stanie po jego stronie, a co po stronie obrońcy.

Podczas rozmowy telefonicznej prosimy o chronologiczny opis czynności, ze szczególnym uwzględnieniem momentów, w których klient przestawał rozumieć. Notujemy wypowiedzi, które według niego zostały zmienione, i porównujemy je z protokołem. Jeśli rozmowa wymaga tłumacza, ustalamy go wcześniej, a jego rola ogranicza się do przekładu, bez doradzania. Gdy sprawa dotyczy Włoch i Polski, współpracujemy z tłumaczem przysięgłym w Polsce przy sprawdzeniu dokumentów pochodzących stamtąd.

Po analizie klient otrzymuje pisemną notatkę o tym, jakie kroki są dostępne w jego sprawie: czy zastrzeżenie można jeszcze zgłosić, do kogo skierować wniosek, czy trzeba prosić o ponowne przesłuchanie i na jakich warunkach. Studio ma siedziby w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, więc dostęp do akt i stawiennictwo nie zależą od lokalizacji pojedynczego biura. Niczego nie obiecujemy w kwestii wyniku. Opisujemy drogę i jej koszty.

Czego nie robić przy tłumaczu

Zachowanie wobec tłumacza ma znaczenie większe, niż wydaje się osobie, która nigdy dotąd nie siedziała w takiej sali. Warto stosować zasady, z których każda ma prostą przyczynę.

• Nie udawaj, że rozumiesz, kiwając głową, bo gest zgody jest odnotowywany, a cisza oznacza, że przekład uznano za zrozumiały.
• Nie traktuj tłumacza jak doradcy ani nie pytaj go, co lepiej odpowiedzieć, ponieważ nie jest po twojej stronie, a jego odpowiedzi nie chroni tajemnica.
• Nie rozmawiaj z nim prywatnie na korytarzu o sprawie, bo to, co powiesz, może zostać powtórzone urzędnikowi jako dodatkowe oświadczenie.
• Nie podpisuj protokołu bez przeczytania go w całości w tłumaczeniu, nawet jeśli wszyscy wokół się spieszą.
• Nie odkładaj zastrzeżeń na później, bo zgłoszone po miesiącach są praktycznie nie do wykazania, skoro nagrania zwykle nie ma.
• Nie poprawiaj tłumacza własnym łamanym włoskim bez uprzedzenia, bo przy niejasności może to wyglądać jak zmiana zeznań.
• Nie usuwaj wiadomości z telefonu, które wysłałeś po czynności do bliskich, ponieważ stanowią ślad tego, co rozumiałeś w danej chwili.
• Nie dyskutuj o błędach tłumacza w grupach internetowych, bo wypowiedź może trafić do akt jako oświadczenie.

Wszystkie te zasady sprowadzają się do prostego rozróżnienia: tłumacz jest narzędziem czynności, a nie uczestnikiem rozmowy o strategii. Jego zadaniem jest wiernie przekazać słowa, nie ocenić ich skutków. Kto o tym pamięta, zadaje pytania wyłącznie wtedy, gdy czegoś nie rozumie, i nie dopytuje, co byłoby lepiej powiedzieć, bo na to pytanie odpowiada obrońca, w rozmowie, której żaden urzędnik nie słyszy.

Słowa z protokołu, które trzeba rozumieć

Protokoły pisane są językiem urzędowym, w którym niewiele pojęć decyduje o roli osoby i o skutkach jej wypowiedzi. Znajomość tych wyrazów pozwala zauważyć, czy tłumacz oddał je poprawnie.

• verbale — protokół czynności; to, co jest w nim zapisane, służy dalej jako dokument w aktach, więc podpisanie go ma wagę.
• interprete — tłumacz; w sprawie karnej przysługuje bezpłatnie, niezależnie od sytuacji majątkowej.
• traduzione — przekład pisemny; dotyczy dokumentów istotnych dla obrony, a nie wszystkich pism.
• convalida — kontrola zatrzymania przez sędziego, odbywająca się szybko po zatrzymaniu, w której tłumacz jest szczególnie potrzebny.
• avvertimenti — pouczenia o uprawnieniach, które trzeba przekazać zrozumiale; ich brak może oznaczać, że wypowiedzi nie wolno wykorzystać.
• inutilizzabilità — niemożność wykorzystania dowodu; to pojęcie pojawia się, gdy wypowiedź złożono bez wymaganych pouczeń.
• dichiarazioni — oświadczenia; trzeba sprawdzić, w jakiej roli zostały złożone, jako osoba podejrzana czy jako świadek.
• difensore — obrońca; jego obecność przy czynności zmienia sposób, w jaki protokół jest czytany.

Błąd tłumacza najczęściej dotyczy właśnie takich słów, bo wyglądają znajomo, a znaczą coś innego niż po polsku. Jeśli w protokole padają wyrazy, których nie ma na tej liście, trzeba zażądać wyjaśnienia na miejscu i poprosić o odnotowanie, jak zostały przełożone. Kto zrozumiał rolę, w jakiej jest słuchany, łatwiej wychwytuje także drobniejsze rozbieżności w dalszej części dokumentu.