Alibi: nie wystarcza powiedzieć, gdzie się było

Udowadnianie własnej nieobecności: praca, bliscy i dokumenty z podróży

Alibi nie bywa dokumentem, lecz zbiorem śladów, które układają się w obraz dnia. Osoba oskarżona o czyn popełniony w określonym miejscu i czasie sięga po to, co ma: godziny pracy, wpłaty kartą, bilety, zapisy z telefonu, rozmowy z bliskimi. Każdy z tych elementów jest zwykły w codziennym życiu, więc rzadko myśli się o nim jako o dowodzie, aż do chwili, gdy ktoś go potrzebuje.

Konsekwencje dla pracy są natychmiastowe. Pracodawca, który wystawia zaświadczenie o godzinach, jest ciągnięty do sprawy, a pracownik musi zdecydować, czy mu o niej powiedzieć. Zaświadczenie wystawione z pamięci, bez listy obecności albo logowań, jest słabsze od zapisu z systemu. Koleżanka, która widziała kogoś w biurze, może zostać wezwana, a jej zeznanie ma wartość ograniczoną, gdy jest bliska zatrzymanemu.

W domu pojawiają się kolejne rozmowy. Rodzina chce pomóc i zaczyna szukać świadków, dzwoni do znajomych, prosi o oświadczenia, a tym samym zmienia sprawę: ci, do których się dzwoni, bywają pytani, kto ich o to prosił i co im powiedziano. Podróże do Włoch na czas rozprawy kosztują pieniądze i urlop, a przesłuchanie świadków z Polski wymaga uzgodnienia terminów, które nie zawsze pasują do planów.

Wszystko to dzieje się w tle, gdy człowiek próbuje żyć normalnie. Dlatego dobrze jest od początku ustalić, kto w rodzinie zbiera dokumenty i kto rozmawia z obrońcą.

Zarzut z dnia i godziny, o której nie ma się dowodu

Na tę stronę trafiają osoby, które usłyszały zarzut dotyczący konkretnej daty, a nie potrafią nawet powiedzieć, co wtedy robiły. Typowy przypadek to ktoś, kto dowiaduje się po miesiącach, że w pewnym dniu miał być w miejscu, w którym według niego nie był, i próbuje odtworzyć dzień z kalendarza, telefonu i pamięci. Kalendarz mówi mało, telefon wiele, pamięć zawodzi.

Inna sytuacja dotyczy osoby, która doskonale wie, gdzie była, ale wie to tylko ona. Mieszkała sama, pracowała w domu, jechała samochodem po pustej drodze. Nie ma świadków ani dokumentów i pyta, czy samo oświadczenie wystarczy. Strona wyjaśnia, że samo oświadczenie jest słabe i że lepiej zbadać, jakie niezależne ślady zostały po tym dniu.

Są także bliscy osoby oskarżonej. Rodzice, partnerzy i dorosłe dzieci chcą pomóc i oferują zeznania: byliśmy razem w domu, widziałam go, gotowaliśmy obiad. Chcą wiedzieć, czy to wystarczy. Obrońca tłumaczy, że zeznania bliskich mają wartość ograniczoną i potrzebują potwierdzenia dokumentami.

Wszystkie te osoby łączy to, że chcą wiedzieć, co zrobić, zanim złożą wyjaśnienie, które potem trudno będzie zmienić. Dlatego na początku nie opowiada się historii, lecz sprawdza, co ją potwierdza.

Są wreszcie osoby, które usłyszały zarzut od polskiej policji, działającej na prośbę włoskich organów, i nie wiedzą, czy mają odpowiadać. Pytanie o miejsce pobytu w konkretnym dniu bywa zadawane bez wyjaśnienia, po co. Odpowiedź udzielona bez zastanowienia zostaje w aktach i trudno ją później zmienić, nawet jeśli okaże się niedokładna.

Rachunek, bilet, zapis z kamery: materiał na alibi

Najlepsze alibi opiera się na śladach, których nie da się zmienić po fakcie. Dokumenty zbiera się w kolejności, w jakiej najszybciej znikają.

• Zapisy z kamer w sklepie, na stacji, w biurze, w budynku mieszkalnym. Systemy nadpisują nagrania, więc prośba o zabezpieczenie musi dotrzeć do właściciela jak najszybciej, na piśmie.
• Dane lokalizacyjne z telefonu: historia ruchu w usługach map, zapisy aplikacji do biegania lub nawigacji. Zrzuty ekranu z datą i godziną oraz eksport danych z konta.
• Wyciągi z płatności: karta, przelew, płatność telefonem. Wskazują miejsce i godzinę, a wystawca nie zależy od oskarżonego.
• Bilety i rezerwacje: kolej, samolot, autobus, prom, parking. Pokazują, gdzie ktoś był w dniu zdarzenia.
• Zapisy czasu pracy: logowania do komputera, karty wejścia, grafik, lista obecności z podpisami.
• Wiadomości wysłane w tym czasie z telefonu, wraz z metadanymi. Rozmowy z osobami postronnymi mają większą wagę niż rozmowy z rodziną.
• Dane świadków niezależnych: kelner, sąsiad, kolega z pracy, osoba, z którą była rozmowa. Imię, kontakt i język.
• Własne notatki z dnia, jeśli istnieją, z datą powstania; niczego nie dopisuje się po fakcie.

Wszystko to należy zachować w oryginale i przekazać obrońcy w kopii, a nie samemu rozsyłać dalej.

Przed wysłaniem czegokolwiek obrońcy sprawdza się, czy dokument pokazuje datę i godzinę oraz kto go wystawił. Zrzut ekranu bez daty jest słabszy niż wyciąg z banku. Kopie warto zapisać w kilku miejscach, a oryginałów nie przekazywać nikomu, dopóki obrońca nie poprosi o nie wyraźnie.

Przedstawić alibi teraz czy najpierw je sprawdzić

Pokusa jest oczywista: ktoś mówi, że był gdzie indziej, i chce to powiedzieć od razu. Wybór, przed którym stoi, ma kilka odnóg.

1. Powiedzieć wersję w trakcie początkowego przesłuchania czy zachować milczenie do czasu przygotowania. Wersja podana od razu brzmi spontanicznie, lecz zostanie sprawdzona, a jeśli którykolwiek element okaże się nieprawdziwy, całość straci wiarygodność. Milczenie opóźnia przedstawienie wersji, ale nie zamyka żadnej drogi.
2. Powołać się na bliskich czy na dokumenty. Bliscy są pod ręką i chętni, ale ich zeznania są oceniane ostrożnie. Dokumenty wymagają zebrania, lecz nie mają interesu w wyniku.
3. Przedstawić alibi w całości czy jego część. Częściowe alibi bywa bezpieczniejsze, jeśli reszta dnia jest niepewna, ale może wzbudzić pytania o brakujące godziny.
4. Zrezygnować z alibi. Są sytuacje, w których lepiej skupić się na innej linii obrony, na przykład na wątpliwościach co do dowodów oskarżenia.

Alibi obalone szkodzi bardziej niż jego brak, bo bywa oceniane jako świadome wprowadzanie w błąd. Dlatego każdy element sprawdza się, zanim trafi do akt, a obrońca wspólnie z klientem ocenia, które są mocne, a które lepiej pominąć.

Każdy z tych wyborów należy rozpatrywać razem z tym, co zapisano w aktach: jeśli oskarżenie opiera się na zeznaniu świadka, alibi znaczy inaczej niż wtedy, gdy opiera się na nagraniu z kamery. Dlatego decyzja o tym, co i kiedy przedstawić, zapada dopiero po lekturze materiału, który ma organ. Pośpiech w tej sprawie rzadko się opłaca, a milczenie przez krótki czas niczego nie zamyka.

Czego nie robić przy budowaniu alibi

Najczęstsze błędy wynikają z dobrych intencji. Poniższa lista zbiera te, które psują sprawę najwięcej.

• Nie prosić świadków o „przypomnienie sobie” konkretnej wersji. Rozmowa z pytaniem naprowadzającym zostanie odczytana jako ustawianie zeznań.
• Nie dopisywać nic do notatek, kalendarza ani dziennika po fakcie. Dopisek z późniejszą datą metadanych jest widoczny i niszczy wiarygodność całego zapisu.
• Nie kasować zdjęć, wiadomości ani lokalizacji z telefonu, nawet jeśli wyglądają niewygodnie. Brak zapisu budzi większe podejrzenia niż jego treść.
• Nie przekazywać funkcjonariuszom zrzutów ani oświadczeń przed rozmową z obrońcą. Materiału, który trafił do akt, nie da się wycofać.
• Nie podawać godzin z pamięci jako pewnych. Lepiej powiedzieć, że ma się dokument, który to potwierdzi, niż zgadywać.
• Nie prosić pracodawcy o zaświadczenie pisane na szybko, bez zapisów systemowych; słabe zaświadczenie szkodzi.
• Nie omawiać sprawy z innymi podejrzanymi ani w grupach na komunikatorach. Rozmowy bywają odczytywane jako uzgadnianie wersji.
• Nie publikować w sieci zdjęć z tego dnia ani postów, które zmieniają wersję zdarzeń.

Prawda sprawdzona przez dokumenty jest silniejsza niż wersja, która wydaje się spójna, ale nie ma oparcia w zapisach.

Wszystkie te zasady łączy prosta myśl: alibi ma być zapisem rzeczywistości, nie jej opowieścią. Każde dopisanie, uzgodnienie lub poprawka oddala je od zapisu i zbliża do konstrukcji, a konstrukcję sąd bada ostrożniej. Jeśli wątpliwość dotyczy tego, czy dany krok jest dozwolony, najlepiej zapytać obrońcę, zanim się go wykona, bo wiele z tych kroków nie da się cofnąć.

Pytania o czas zdarzenia i materiał niezależny

Alibi wymaga precyzji, której osoby spoza zawodu zwykle nie mają. Pytania poniżej pomagają ją uzyskać.

1. Jaki dokładnie czas zdarzenia wynika z akt i czy został podany jako chwila, czy jako przedział?
2. Czy mój materiał obejmuje cały ten przedział, czy tylko jego część, i co z godzinami brakującymi?
3. Które z moich dokumentów są niezależne od mojej woli, a które pochodzą ode mnie lub od bliskich?
4. Czy zapisy z kamer i systemów, o które wystąpiono, jeszcze istnieją i kto może wystąpić o ich zabezpieczenie?
5. Czy obrońca może zebrać informacje od świadków w Polsce i w jakiej formie włoski sąd je przyjmie?
6. Co się stanie, jeśli alibi okaże się niepełne lub błędne w szczególe?
7. Czy zeznania bliskich są w tej sprawie przydatne, czy lepiej z nich zrezygnować?
8. Jak i kiedy powiadomić śledczych o alibi, aby nie utracić możliwości jego późniejszego uzupełnienia?

Warto wziąć na rozmowę telefon, kalendarz i wszystkie dokumenty, nawet te, które wydają się nieistotne. Obrońca oceni, które mają znaczenie, a które są szumem.

Jeśli sprawa dotyczy kilku zdarzeń w różnych dniach, dochodzą pytania o każde z nich osobno:

1. Czy dla każdej daty mam odrębny materiał, czy te same dokumenty obejmują kilka dni naraz?
2. Czy sąd może uznać alibi w części zarzutu, a odrzucić w innej?
3. Które z godzin w moim dniu pozostają nieudokumentowane i czy da się je uzupełnić?

Alibi z Polski przed włoskim sądem

Kiedy alibi opiera się na tym, że w chwili zdarzenia osoba była w Polsce, jego wykazanie ma specyficzne trudności. Dokumenty polskie, od zaświadczenia z pracy po wyciąg z banku, muszą trafić do włoskiego sądu w formie zrozumiałej dla sędziego, czyli z tłumaczeniem, a często z dodatkowym poświadczeniem, którego rodzaj ustala obrońca. Bez tego dokument pozostaje kartką w obcym języku.

Świadkowie z Polski mogą zostać wysłuchani przez obrońcę w kraju, w formie, którą uzna włoski sąd, albo wezwani do Włoch, co kosztuje czas i pieniądze. Zeznanie złożone za granicą wymaga uzgodnienia z organem, a poczta między krajami zajmuje tydzień za tygodniem. Brak różnicy czasu ułatwia rozmowy telefoniczne, ale sąd nie przyjmuje dowodów z rozmowy telefonicznej bez formalności.

Zapisy z polskich kamer i systemów wymagają zabezpieczenia w kraju, a ich właściciele często nie rozumieją, czego dotyczy prośba. Obrońca włoski współpracuje wtedy z prawnikiem w Polsce, który formułuje pismo po polsku i dopilnuje, by odpowiedź dotarła we właściwym terminie. Dane telefonu pochodzące od polskiego operatora należy dołączyć w formie, którą można zweryfikować.

Konsulat potwierdza tożsamość i pomaga w kontakcie z rodziną, lecz nie zbiera dowodów. To zadanie obrońców po każdej stronie granicy i ich praca musi być spójna.

Zapisy z polskich systemów mają daty i godziny w polskim formacie, a sąd włoski wymaga czytelnych oznaczeń, dlatego obrońca prosi o dołączenie wyjaśnienia, jak odczytywać stempel czasu. Różnic stref czasowych nie ma, ale format dat i zapisów bywa mylący.

Słowa o dowodach i czasie zdarzenia

Dokumenty włoskie używają krótkich terminów, które odnoszą się do dowodów. Warto je znać, bo to one wyznaczają, jak sąd oceni materiał.

• alibi – dowód, że w chwili zdarzenia osoba była gdzie indziej; sąd ocenia go razem z innymi dowodami.
• prova – dowód; może być dokumentem, zeznaniem, zapisem lub opinią biegłego.
• testimone – świadek; jego zeznanie ocenia sąd, uwzględniając relację ze stronami.
• indagini difensive – czynności obrońcy służące zebraniu dowodów, na przykład rozmowy ze świadkami i zabezpieczenie zapisów.
• attendibilità – wiarygodność; mierzona spójnością, niezależnością i zgodnością z innymi dowodami.
• riscontro – potwierdzenie przez inny dowód; zeznanie bez potwierdzenia ma mniejszą wagę.
• ammissione – dopuszczenie dowodu przez sąd; wniosek dowodowy może zostać oddalony.
• tabulati – wykazy połączeń telefonicznych; mogą wskazywać miejsce i czas.

Znajomość tych słów pozwala szybciej zrozumieć, dlaczego obrońca pyta o niezależność dokumentów i dlaczego prosi o oryginały.

Oprócz nich w pismach pojawiają się słowa dotyczące zapisów technicznych, które sąd bierze pod uwagę przy ocenie miejsca i czasu.

• videosorveglianza – nagrania z kamer w sklepach, budynkach i na drogach; zwykle są przechowywane krótko, a potem nadpisywane.
• geolocalizzazione – dane o położeniu telefonu lub aplikacji; pokazują, gdzie urządzenie przebywało w danym czasie.
• orario – godzina zdarzenia; od jej dokładności zależy, czy alibi obejmuje cały przedział.
• perizia – opinia biegłego, na przykład o autentyczności nagrania lub zapisu danych.
• verbale – protokół czynności; opisuje, co zrobiono i co powiedziała osoba przesłuchiwana.

Jak kancelaria sprawdza alibi, zanim trafi do akt

Rozmowa wstępna służy ustaleniu, co jest zapisane w aktach, a co jest tylko założeniem. Obrońca prosi o zdjęcia dokumentów wręczonych przy zatrzymaniu lub w wezwaniu, z godziną i miejscem zdarzenia, a następnie o listę rzeczy, które mogą potwierdzić nieobecność. Mandat obrońcy udziela się na odległość, bez przyjazdu do biura.

Następnie sprawdza się, co z zebranego materiału jest niezależne, co spójne, a co mogłoby zostać obalone. Materiał słaby lub sprzeczny pozostaje poza aktami, dopóki obrońca nie ustali, czy da się go wzmocnić. Zabezpiecza się zapisy, które mogą zniknąć, pisząc do ich właścicieli, i planuje przesłuchania świadków w Polsce, jeśli są potrzebne.

Kancelaria ma gabinety w Rzymie, Mediolanie i Neapolu, co ułatwia dostęp do akt i do sądu. Wiadomości w języku polskim są przyjmowane, dokumenty włoskie są tłumaczone, a rozmowy z rodziną prowadzi się tak, aby nie ustalać wersji za oskarżonego. W sprawach, w których świadkowie lub dokumenty znajdują się w Polsce, obrońca współpracuje z prawnikiem w kraju. W nagłych sytuacjach kontakt jest możliwy poza godzinami biurowymi, przez numer telefonu i adres e-mail podane na stronie. Kancelaria nie obiecuje wyniku i nie ocenia z góry, że alibi zostanie przyjęte; ocenia, czy jest wystarczająco mocne, by je przedstawić.

Jeśli dokumenty znajdują się w Polsce, kancelaria wskazuje, w jakiej formie i w jakiej kolejności je przesłać, aby obrońca mógł ocenić je bez zbędnych pytań. Do rozmowy warto mieć przy sobie telefon i kalendarz.