Zgodziłem się na przeszukanie: czy to coś zmienia

Rozstrzygnięcia, które padają na progu

Funkcjonariusze stoją przy drzwiach lub przy samochodzie i pytają: „Czy pozwoli Pan lub Pani, że zajrzymy do środka?" Odpowiedź zapada w sekundy, a skutki będą trwały miesiące. Zgoda wygląda na uprzejmość i na dowód, że nie ma się nic do ukrycia. Odmowa wygląda na konfrontację. Trzeba natomiast wiedzieć, że zgoda usuwa część wymagań formalnych, których brak mógłby zostać potem zakwestionowany, a raz udzielona bywa nieodwracalna.

Odmowa nie blokuje czynności, jeżeli organ ma odrębną podstawę, ale nie jest przestępstwem ani okolicznością obciążającą. Przy odmowie przeszukanie może się odbyć, tyle że na innych zasadach i z inną dokumentacją, a wszelkie uchybienia można wskazać później. Cena odmowy to napięcie na miejscu i dłuższe oczekiwanie na formalności.

Kolejna decyzja to zakres. Zgodę można ograniczyć: do pokoju, do samochodu, do określonych rzeczy, do czasu obecności obrońcy. Takie ograniczenie warto zapisać w protokole, bo bez zapisu organ może twierdzić, że zgoda była ogólna. Ceną jest zwłoka, bo funkcjonariusze mogą zażądać odczekania na obrońcę, a czas wydaje się długi.

Ostatnia rzecz: prawo do obecności obrońcy przy czynności zawsze przysługuje. Zawiadomienie go jest decyzją, którą podejmuje się natychmiast, zanim cokolwiek zostanie otwarte. Rodzina, ktoś z sąsiedztwa lub współlokator może wykonać ten telefon.

Kto trafia na tę stronę

Kierowca z Polski zatrzymany do kontroli drogowej usłyszał pytanie, czy może otworzyć naczepę. Powiedział „tak" bez zastanowienia, bo spieszył się do klienta i nie chciał stwarzać wrażenia, że ma coś do ukrycia. Teraz dowiaduje się, że w naczepie znaleziono rzecz, o której nie wiedział, a protokół zawiera zdanie o jego zgodzie.

Pracownik wynajmujący pokój we Włoszech wrócił do domu i zastał policję w mieszkaniu. Współlokator wpuścił funkcjonariuszy, a oni zajrzeli także do jego pokoju. Zastanawia się, czy cudza zgoda obejmuje jego rzeczy i czy mógł temu zapobiec.

Młoda osoba na festiwalu spotkała policjantów, którzy poprosili o opróżnienie plecaka i telefonu. Nie była pewna, czy musi to zrobić, a koledzy mówili, że lepiej się zgodzić. Zgodziła się, a później dowiedziała się, że jej telefon został skopiowany.

Rodzic, którego dom odwiedzono podczas nieobecności, szuka informacji, czy zgoda dziecka lub gościa miała znaczenie. W każdej z tych sytuacji chodzi o to samo: czym jest zgoda w praktyce, co daje organowi, co odbiera osobie przeszukiwanej i co można zrobić, jeśli ktoś już ją wyraził.

Co zmienia się w życiu po przeszukaniu

Przeszukanie zostawia ślady w codzienności. Rzeczy zostają zabrane, często telefon i komputer, bez których trudno pracować i utrzymywać kontakt z rodziną. Kierowca bez telefonu traci nawigację, kontakt z dyspozytorem i dostęp do dokumentów przewozowych. Pracownik traci możliwość odebrania wiadomości od pracodawcy, a wiele osób nie ma kopii zapasowych.

Zabrany telefon to także dostęp do danych: zdjęć, wiadomości, kontaktów, historii lokalizacji. Dane są kopiowane, a kopia pozostaje u organu. Osoba, która udzieliła zgody, nie ma później pretekstu, by twierdzić, że kopię sporządzono bez podstawy. To, co w telefonie dotyczy innych osób, zaczyna być częścią sprawy, a znajomi i rodzina mogą być wzywani na przesłuchanie.

Zmienia się też relacja z mieszkańcami. Współlokatorzy, sąsiedzi i gospodarze domów, którzy widzieli policję, wyciągają wnioski. Właściciel mieszkania może wypowiedzieć umowę najmu, a pracodawca dowiedzieć się o przeszukaniu od innych osób.

Dla firm skutki obejmują zatrzymanie dokumentów księgowych i pojazdów. Bez nich nie da się rozliczać się z urzędami ani realizować zleceń. Trzeba więc od razu myśleć o żądaniu kopii zabranych dokumentów i o zwrocie rzeczy, które nie są już potrzebne organowi.

Czego nie robić na miejscu i po przeszukaniu

• Nie wyrażać zgody w pośpiechu ani pod presją. Powiedzieć, że chce się zawiadomić obrońcę, jest prawem, a nie dowodem winy.
• Nie stawiać oporu fizycznego. Nawet nieprawidłowa czynność nie usprawiedliwia oporu; zastrzeżenia wpisuje się do protokołu, nie egzekwuje rękami.
• Nie podpisywać protokołu bez przeczytania go lub bez tłumaczenia. Zawiera zapisy o zgodzie, zakresie i zabranych rzeczach.
• Nie podawać haseł do telefonu i komputera bez uzgodnienia z obrońcą. Ujawnienie hasła otwiera całość danych, w tym tych, które nie mają związku ze sprawą.
• Nie wyrzucać ani nie kasować niczego w trakcie czynności. Taki gest zostanie odczytany jako ukrywanie dowodów, a obecność funkcjonariuszy gwarantuje, że ktoś go zauważy.
• Nie zgadzać się za kogoś innego. Zgoda współlokatora lub gościa nie zastępuje zgody osoby, której dotyczą rzeczy w jej pokoju.
• Nie wdawać się w rozmowy o tym, co funkcjonariusze mogą znaleźć. Każde zdanie trafia do akt i bywa później cytowane.
• Nie publikować nic o przeszukaniu w mediach społecznościowych. Wpis o „bezprawnym wtargnięciu" bywa użyty jako wypowiedź w sprawie.

Dokumenty i ślady, które warto zabezpieczyć

• Protokół przeszukania lub pokwitowanie zajęcia w całości, z listą zabranych rzeczy. To podstawowy dowód tego, co zabrano i na jakiej zasadzie.
• Notatka z przebiegu zdarzenia spisana jak najszybciej: kto był obecny, kto co powiedział, o której godzinie. Pamięć szybko się zaciera.
• Dane świadków: osób, które były w domu lub widziały czynność. Ich relacje mogą potwierdzić, co powiedziano o zgodzie.
• Dokumenty własności zabranych rzeczy: faktury, umowy, numery seryjne. Pomagają w staraniach o zwrot.
• Kopie zapasowe danych, jeśli istnieją, oraz informacja, gdzie się znajdują. Bez nich telefon pozostaje wyłącznym nośnikiem.
• Dokument, w którym zawarto informację o prawach, jeśli został wręczony, razem z godziną doręczenia.
• Informacje o kopii forensycznej: czy została sporządzona, kiedy i przez kogo. Od tego zależy ocena prawidłowości przejęcia danych.
• Wniosek o zwrot rzeczy, jeśli został złożony, z potwierdzeniem daty.

Gdy przeszukanie dotyczy osoby z Polski we Włoszech

Polak zatrzymany we Włoszech spotyka się z czynnością, której zasad nie zna. Protokół jest po włosku, funkcjonariusze mówią szybko, a tłumacz bywa niedostępny. W tej sytuacji zgoda wyrażona słowem „tak" lub gestem jest szczególnie niebezpieczna, bo osoba nie wie, na co dokładnie się godzi.

Warto żądać tłumacza lub przynajmniej wyraźnego wyjaśnienia, na czym polega czynność, zanim cokolwiek się podpisze. Prawo do obrońcy obowiązuje od początku, także wtedy, gdy osoba nie ma polskojęzycznego prawnika; można poprosić o obrońcę z urzędu i potem go zmienić.

Zajęty telefon i dane na nim dotyczą Polski i Włoch. Wiadomości w polskich komunikatorach, zdjęcia z Polski, kontakty rodziny i współpracowników trafiają do włoskiej sprawy. Osoby w Polsce mogą zostać poproszone o wyjaśnienia, więc należy je uprzedzić, jak zachować się wobec wezwania.

Zwrot rzeczy z Włoch jest sprawą logistyczną. Wymaga wniosku, a odbiór bywa możliwy tylko osobiście lub przez upoważnioną osobę, więc przy mieszkaniu w Polsce trzeba przygotować pełnomocnictwo. Konsulat pomoże w kontakcie, lecz nie odbiera rzeczy ani nie ocenia legalności czynności.

Jak kancelaria pracuje, gdy ktoś wyraził zgodę albo odmówił

Najpierw pytamy: co zostało zabrane, co dokładnie zapisano w protokole o zgodzie i czy obrońca był obecny. Prosimy o zdjęcie protokołu lub pokwitowania i o krótką notatkę z przebiegu zdarzenia. Jeśli zajęto telefon, pytamy, czy sporządzono kopię forensyczną i czy osoba podała hasła.

Następnie sprawdzamy, czy zgoda została wyrażona świadomie, w jakim zakresie i w jakim momencie, oraz czy protokół odpowiada przebiegowi. Ocena tych kwestii wpływa na to, czy będzie sens podnosić zarzuty co do prawidłowości czynności. Odrębnie badamy sposób przejęcia danych: czy zachowano gwarancje dla obrony, czy poinformowano ją o czynnościach technicznych i czy dane mogą być wykorzystane.

Kontakt jest możliwy po polsku, na adres avvmassimoromano@gmail.com i telefonicznie. Biura w Rzymie, Mediolanie i Neapolu pozwalają szybko dotrzeć do miejsca, w którym przetrzymywane są rzeczy, a jeśli zdarzenie miało miejsce daleko, korzystamy z korespondentów. Zakres czynności i wynagrodzenie ustala się przed rozpoczęciem pracy.

Nie obiecujemy rozstrzygnięcia ani nie szacujemy jego prawdopodobieństwa. Mówimy, jakie wnioski można złożyć, jakie są ich koszty i jak biegnie czas.

Pytania do obrońcy po przeszukaniu

• Co dokładnie znalazło się w protokole na temat mojej zgody i czy jej zakres odpowiada temu, co faktycznie powiedziałem?
• Czy zgoda, którą wyraziłem, może zostać uznana za nieważną, jeśli złożyłem ją pod presją lub bez zrozumienia jej skutków?
• Czy przeszukanie mogło zostać przeprowadzone także bez mojej zgody i co by się wtedy zmieniło w protokole?
• Co z rzeczami należącymi do innych osób, które znajdowały się w miejscu przeszukania, na przykład współlokatora?
• Czy wykonano kopię danych z mojego telefonu w sposób zapewniający ich nienaruszalność i czy powiadomiono obrońcę?
• Jak i w jakim czasie mogę wnioskować o zwrot zabranych rzeczy, a jak zakwestionować samo zajęcie?
• Co się dzieje z danymi innych osób, które były w telefonie, i kogo organy mogą wezwać na podstawie tych informacji?
• Czy mam obowiązek podać hasła, a jeśli tak, to w jakich okolicznościach i w jakim zakresie?
• Jakie czynności powinienem teraz podjąć sam, a czego unikać, aby nie pogorszyć sytuacji?

Przy rozmowie dobrze mieć obok protokół. Wiele odpowiedzi zależy od tego, co zostało w nim zapisane, a nie od tego, co zapamiętano.

Słowa z protokołów przeszukania i zajęcia

Dokumenty dotyczące przeszukania zawierają pojęcia, których nie należy podpisywać bez zrozumienia.

Przeszukanie to czynność polegająca na poszukiwaniu rzeczy lub śladów w miejscu, na osobie lub w pojeździe. Zgoda to oświadczenie osoby, że nie sprzeciwia się czynności; usuwa część wymagań formalnych i bywa nieodwracalna. Zajęcie (sequestro) to czasowe odebranie rzeczy lub danych na potrzeby postępowania; nie rozstrzyga o winie. Kopia forensyczna (copia forense), nazywana też obrazem bit po bicie (immagine bit a bit), to dokładny odpis zawartości urządzenia, do którego dołącza się wartość kontrolną sprawdzającą, czy nic nie zmieniono.

Czynność techniczna niepowtarzalna (accertamento tecnico non ripetibile) to badanie, którego nie da się później powtórzyć, więc obrona ma prawo wiedzieć o nim zawczasu i uczestniczyć w nim przez swojego biegłego. Zażalenie na zajęcie (riesame) to środek, którym można zaskarżyć zajęcie w terminie przewidzianym przez prawo. Zwrot rzeczy następuje, gdy przestają być potrzebne w sprawie. Protokół spisany na miejscu jest dokumentem, na którym opiera się późniejsza ocena. Każde słowo z pisma, którego tu zabrakło, warto przesłać nam do wyjaśnienia.