Punësimi i parregullt: kur rrezikon punëdhënësi dhe kur punëtori

Kush e gjen veten në çështjen e punësimit të parregullt

Rasti më i zakonshëm është i punëdhënësit të vogël, pronarit të restoranti, të kantieri, të ferme ose të punishteje, që ka pranuar të punojë njeri pa leje të rregullt. Ai e ka bërë nga nevoja ose nga mirësia: ka kërkuar punonjës, dikush ka ardhur me premtimin se do të rregullohet dokumenti, dhe puna ka filluar. Pastaj vjen kontrolli, dhe ai kupton se nuk është vetëm shkelje administrative por edhe çështje penale për të.

Rasti tjetër është i punëtorit, shpesh shqiptar, që punon pa kontratë ose me kontratë që nuk e mbulon realisht. Ai nuk e di nëse rrezikon burgun, dëbimin ose gjobën. Ai ka frikë se po të flasë me inspektorët, do të humbasë punën dhe lejen. Disa kanë punuar vite pa asnjë kontribut dhe nuk dinë çfarë të drejtash kanë. Të tjerë janë pranuar në kushte shfrytëzimi dhe nuk e dinë se ligji i mbron.

Rasti i fundit është i familjarit ose shokut që ka gjetur punë për dikë dhe tani ndihet përgjegjës. Ai ka dërguar të afërm te punëdhënës i njohur, pa e ditur se punësimi do të ishte i parregullt. Të gjithë ata që vijnë këtu duan të dinë gjë: kush rrezikon çfarë? Përgjigjja është se ligji trajton punëdhënësin dhe punëtorin në mënyra shumë të ndryshme, dhe ngatërrimi i tyre çon në vendime të gabuara. Kjo faqe i ndan me qetësi.

Çfarë ndryshon në jetën e përditshme kur ka punë të parregullt

Për punëdhënësin, rreziku nuk ndihet çdo ditë, por kur vjen, vjen papritur. Kontroll në orën kur kantieri është plot, ankesë nga ish-punonjës, aksident që sjell inspektorë. Në ato çaste, çdo gjë ndalet: puna pezullohet, klientët presin, punëtorët largohen dhe pronari duhet t'u përgjigjet pyetjeve që nuk i ka përgatitur. Biznesi i vogël mund të humbasë kontratat dhe reputacionin brenda ditësh.

Për punëtorin, pasiguria është e përhershme. Ai nuk ka kontribute, nuk ka pushim të paguar, nuk ka sigurim ndaj aksidenteve dhe nuk mund të provojë punën e kryer kur kërkon lejen e qëndrimit ose kredinë. Nëse punëdhënësi e largon, nuk ka asnjë dokument që tregon se ka punuar atje. Nëse ndodh aksident, rrezikon të mos ketë mbulim mjekësor dhe të frikësohet të kërkojë ndihmë. Disa tolerojnë kushte të rënda pikërisht sepse kanë frikë nga pasojat.

Për familjen, pasojat janë të tërthorta. Të ardhurat e parregullta nuk mjaftojnë për qira, për shkollën e fëmijëve dhe për rinovimin e lejes. Nëse punëtori dëbohet, familja mbetet pa mbështetje. Nëse punëdhënësi arrestohet ose dënohet, edhe punëtorët e tjerë mbeten pa punë. Ndërkohë, mbi komunitetin rëndon frika: njerëzit nuk flasin, nuk kërkojnë të drejtat e tyre dhe nuk ankohen për shfrytëzim. Kjo faqe nuk e ndreq këtë realitet, por tregon çfarë rrugësh ekzistojnë dhe çfarë rreziqesh duhen vlerësuar me kujdes.

Çfarë duhet të vendosni sapo ndodh kontrolli ose vjen njoftimi

Vendimi që vjen në fillim, për punëdhënësin, është nëse do të flasë me inspektorët pa mbrojtës. Ka të drejtë të thotë se do të këshillohet, dhe këtë duhet ta përdorë. Çdo deklaratë e dhënë në çastin e kontrollit, p.sh. «po, ai punon këtu prej muajsh», mund të përdoret si provë të plotë të periudhës së parregullt. Është më mirë të bashkëpunohet me qetësi, të jepen dokumentet e kërkuara dhe të mos nënshkruhet asgjë pa e kuptuar.

Vendimi tjetër është çfarë bëhet me marrëdhënien e punës. Disa punëdhënës mendojnë të largojnë menjëherë punëtorin për të «pastruar» situatën. Kjo zakonisht e ndërlikon çështjen, sepse periudha e kaluar mbetet dhe largimi i nxituar mund të shihet si shfrytëzim. Të tjerë mendojnë ta regjistrojnë menjëherë. Regjistrimi pas kontrollit nuk e shuan shkeljen, por e zbut ndjeshëm kuadrin dhe ndalon zgjatjen e periudhës së parregullt. Këtë e vlerëson mbrojtësi.

Për punëtorin, vendimi është nëse do të paraqitet te autoritetet. Ai nuk kryen vepër penale për vetë faktin e punës, por pasojat administrative prekin lejen. Mos largoheni nga qyteti dhe mos fshihuni; kjo përkeqëson pozitën. Kërkoni mbrojtës dhe, nëse keni qenë në kushte shfrytëzimi, thoni qartë, sepse ligji parashikon mbrojtje për ata që e kanë përjetuar këtë. Mbani gjurmë të çdo pagese, mesazhi ose shënimi që provon punën, edhe pa kontratë.

Dokumentet që duhen mbledhur nga punëdhënësi dhe nga punëtori

• Të dhënat e marrëdhënies së punës: kur ka filluar, çfarë detyre ka kryer punëtori dhe me çfarë orari, edhe pa kontratë të shkruar.
• Çdo provë pagese: transfertat bankare, shënimet e pagesave në dorë, mesazhet për shumat dhe datat.
• Mesazhet, emailet dhe thirrjet midis punëdhënësit dhe punëtorit që tregojnë çfarë është ranë dakord.
• Kontratën, nëse ekziston, dhe komunikimet e detyrueshme të punësimit, nëse janë bërë, me datat e regjistrimit.
• Dokumentet e kontrollit: procesverbalin e inspektorëve, listën e personave të identifikuar dhe çdo akt të nënshkruar.
• Dokumentet e qëndrimit të punëtorit dhe çdo kërkesë të bërë për rregullim, me përgjigjet e marra.
• Kontaktet e kolegëve ose dëshmitarëve që mund të vërtetojnë periudhën e punës dhe kushtet.
• Dokumentet mjekësore dhe raportet e aksidentit, nëse ka pasur, me datat dhe emrat e mjekëve.
• Kronologji e shkruar me fjalët tuaja, vetëm për mbrojtësin, me ngjarjet dhe datat që mbani mend.

Mos shtoni asgjë që nuk është e vërtetë dhe mos fshini asgjë të pakëndshme. Gjyqtari krahason dokumentet me deklaratat, dhe mospërputhje e vogël mund të dëmtojë besueshmërinë e të gjithë historisë.

Nëse jeni punëdhënës, përgatitni edhe dokumentet e biznesit: regjistrimin, listat e punonjësve të regjistruar dhe pagesat e kontributeve. Nëse jeni punëtor, mbani çdo gjurmë të periudhës së punës, edhe fotot e vendit dhe të kolegëve, sepse mund të ndihmojnë të provohet marrëdhënia.

Pyetje për mbrojtësin kur çështja ka të bëjë me punësimin e parregullt

• Cila është pozita ime: punëdhënës, punëtor apo i përfshirë tërthorazi, dhe çfarë rreziku ka secila?
• Çfarë ndryshimi ka midis shkeljes administrative dhe asaj penale në rastin tim?
• Çfarë efekti ka regjistrimi i marrëdhënies pas kontrollit, dhe a ia vlen ta bëj?
• Si ndikon numri i punëtorëve, mosha ose kushtet në peshën e akuzës?
• Nëse jam punëtor, çfarë ndodh me lejen time të qëndrimit dhe a ka rrugë për ta rregulluar?
• A kam të drejtë të marr pagën e papaguar ose kontributet, dhe nga cila rrugë?
• Çfarë të drejtash kam nëse kam qenë në kushte shfrytëzimi, dhe si mbrohem?
• Çfarë ndodh nëse ndodh aksident në punë dhe nuk ka kontratë ose sigurim?
• Si flas me inspektorët ose me policinë pa e rënduar pozitën, dhe çfarë mund të refuzoj?

Pyetni pa turp dhe kërkoni përgjigje të qarta. Në këtë fushë, ligji ndan role që në jetën e përditshme duken të përziera, dhe përgjigje e saktë mund të ndryshojë tërësisht strategjinë.

Pyesni gjithashtu nëse regjistrimi i mëvonshëm ndikon te ndëshkimi dhe nëse ka rrugë që e zbusin më tej. Pyesni çfarë ndodh me punëtorët e tjerë të pranishëm në kontroll dhe nëse duhet t'i përfaqësojë i njëjti mbrojtës. Pyesni si ndikon çështja te licenca ose autorizimet e biznesit, dhe a ka rrezik ndalimi të veprimtarisë. Pyesni nëse punëtori mund të ndihmojë në procedim pa u dëmtuar, dhe çfarë mbrojtjesh ekzistojnë për ata që bashkëpunojnë. Dhe pyesni sa kohë zgjat zakonisht çështje e tillë dhe çfarë pritet nga ju gjatë kësaj kohe.

Kur puna, njerëzit dhe dokumentet shtrihen mes Italisë dhe Shqipërisë

Shumë marrëdhënie pune midis shqiptarëve bazohen te njohja personale. Punëdhënësi është nga i njëjti qytet, njeh familjen, ka premtuar «do të rregullohet më vonë». Këto lidhje bëjnë që dokumentet të mos shkruhen, dhe kur lind kontrolli, palët nuk kanë asgjë në dorë. Për ta ndrequr këtë, të dhënat nga Shqipëria, si vërtetime familjare, dokumente identiteti ose prova të njohjes, mund të ndihmojnë, por duhet të përkthehen dhe, kur kërkohet, të legalizohen.

Disa punëtorë janë sjellë nga ndërmjetës në Shqipëri me premtime për punë, dhe këtu çështja mund të marrë dimension tjetër: shfrytëzim, borxhe për udhëtimin, mbajtje e dokumenteve. Nëse jeni në këtë situatë, thoni qartë te mbrojtësi, sepse ka mbrojtje të veçanta dhe nuk duhet të frikësoheni nga pasojat e rregullimit. Familja në Shqipëri mund të ndihmojë duke ruajtur mesazhet, transfertat e parave dhe emrat e ndërmjetësve.

Për punëdhënësit që kanë kontakte në Shqipëri për rekrutim, kujdes: marrja e punëtorëve përmes personash të tjerë pa procedurë të rregullt hap rrezik. Konsullata shqiptare mund të ndihmojë me informacion për procedurat, por nuk është mbrojtëse. Nëse ka procedim edhe në Shqipëri, mbrojtësit në vendet përkatëse duhet të bisedojnë. Mbani çdo dokument që tregon se si është bërë kontakti dhe ruani çdo pagesë të kryer përmes bankës, sepse ato janë provat më të besueshme.

Si e trajton studioja çështje punësimi të parregullt

Shkruani te avvmassimoromano@gmail.com ose telefononi dhe thoni shkurt nëse jeni punëdhënës apo punëtor, çfarë ka ndodhur dhe nëse ka akt kontrolli. Dërgoni foto të dokumenteve që keni. Studioja i lexon po atë ditë, kontrollon afatet dhe thotë çfarë duhet bërë menjëherë dhe çfarë duhet shmangur.

Në bisedë, studioja ju kërkon të tregoni historinë me radhë, pa ngutje: kur ka filluar puna, çfarë është thënë, si ka ecur dhe çfarë ndodhi në kontroll. Pastaj shpjegon rolin tuaj në sytë e ligjit dhe çfarë rrugësh ka. Për punëdhënësit, vlerësohet regjistrimi dhe mbrojtja. Për punëtorët, vlerësohet mbrojtja e pozitës dhe e drejta për pagesat. Biseda zhvillohet në shqip dhe aktet ju shpjegohen në gjuhën tuaj.

Studioja punon nga Roma, Milano dhe Napoli dhe është e arritshme edhe jashtë orarit për raste urgjente. Honorari bihet dakord me shkrim përpara fillimit dhe nuk jepen premtime për rezultatin. Pas çdo hapi merrni përmbledhje të shkurtër me afatet dhe me dokumentet që mungojnë. Studioja i trajton punëdhënësin dhe punëtorin me kujdes të veçantë për konfliktin e mundshëm të interesave, dhe nuk merr përsipër palët në të njëjtën çështje.

Studioja ndan me kujdes rastet kur punëdhënësi dhe punëtori kanë interesa të ndryshme, dhe thotë qartë nëse mund të ndihmojë vetëm njërin.

Kur punëdhënësi dhe punëtori kanë nevojë për mbrojtës të ndryshëm, studioja e thotë këtë që në fillim dhe nuk përzien dosjet.

Çfarë nuk duhet bërë pas kontrolli ose njoftimi

• Mos nënshkruani procesverbalin e kontrollit pa e lexuar dhe pa kërkuar përkthim. Çdo fjali ka rëndësi.
• Mos largoni menjëherë punëtorin për të «pastruar» situatën. Largimi i nxituar e ndërlikon çështjen.
• Mos kërkoni nga punëtorët të thonë version të caktuar. Kjo mund të lexohet si ndikim mbi dëshmitarët.
• Mos fshini listat e orarit, mesazhet ose pagesat. Mungesa e dokumenteve vlerësohet më rëndë se përmbajtja.
• Mos fshiheni dhe mos ndërroni qytetin, nëse jeni punëtor. Kjo përkeqëson pozitën dhe vështirëson rregullimin.
• Mos pranoni para për të heshtur nga punëdhënësi ose nga ndërmjetësi. Mund të lexohet si bashkëpunim.
• Mos paguani ndërmjetës që premtojnë «ta rregullojnë» lejen ose çështjen me para. Shpesh janë mashtrime.

Arsyeja është se në këtë fushë, çdo fjalë dhe çdo veprim shihet për atë që tregon mbi rolin tuaj. Heshtja e menduar, dokumentet e ruajtura dhe komunikimi përmes mbrojtësit janë mjetet më të sigurta për të ndarë përgjegjësitë siç janë në të vërtetë.

Mos u përpiqni të «fitoni kohë» duke ndryshuar dokumente ose duke dërguar punëtorin diku tjetër. Çdo lëvizje pas kontrollit shihet dhe vlerësohet nga inspektorët. Mos i kërkoni punëtorit të nënshkruajë deklarata që pretendojnë se ka punuar pak ose vetëm si mik. Mos tentoni të kryeni pagesa të vonuara në mënyrë të fshehtë, sepse çdo pagesë e bërë pas kontrollit duhet të dokumentohet dhe të përputhet me versionin e deklaruar. Dhe mos dërgoni mesazhe të nxituara kolegëve, sepse ato mund të interpretohen si përpjekje për ta ndikuar dëshminë.

Fjalët që do t'i gjeni në aktet e kontrollit

• ispettorato del lavoro: inspektorati i punës, që kryen kontrollet në vendin e punës dhe krahason personat e pranishëm me komunikimet.
• lavoro irregolare: puna e parregullt, e kryer pa kontratë, pa kontribute ose pa titull qëndrimi.
• sfruttamento: shfrytëzimi, kur kushtet e punës e përdorin njeriun në mënyrë të padrejtë, me rëndim të dënimit.
• datore di lavoro: punëdhënësi, personi që ngarkohet me përgjegjësinë për regjistrimin dhe kushtet.
• contributi: kontributet që ekzistojnë nga momenti i regjistrimit dhe që mbrojnë punonjësin.
• verbale: procesverbali i kontrollit, akti që shënon çfarë u gjet dhe që nënshkruhet nga të pranishmit.
• permesso di soggiorno: leja e qëndrimit, që preket nga puna e parregullt.

Këto fjalë shfaqen në procesverbalin e kontrollit. Nëse lexoni sfruttamento pranë datore di lavoro, akuza është më e rëndë dhe kërkon mbrojtje të menjëhershme. Kërkojini mbrojtësit t'ju shpjegojë çdo fjalë.

Nëse procesverbali përmban fjalë që nuk i kuptoni, mos e nënshkruani. Kërkoni që të përkthehet dhe të shpjegohet përpara se të vendosni firmën, sepse nënshkrimi shpesh ka vlerë të dhënies së dijenisë mbi përmbajtjen. Në praktikë, këto fjalë shfaqen bashkë në akt dhe secila lidhet me pasojë të ndryshme. Lavoro irregolare është përshkrimi i faktit; sfruttamento është cilësimi që e rëndon; contributi janë pasojat praktike për punonjësin. Kërkoni që mbrojtësi t'ju tregojë cilat prej tyre shfaqen në aktin tuaj dhe çfarë rrjedh prej tyre, që të mos reagoni te fjala më e frikshme dhe të kaloni pa vënë re atë që ka më shumë rëndësi.