Përkthyesi dhe përkthimi i akteve në procesin penal italian

Kush ka nevojë për përkthyes dhe pse nuk e kërkon kur duhet

Rasti më i shpeshtë është i personit që jeton në Itali prej vitesh dhe që flet italisht në punë, në dyqan, në shkollë të fëmijëve. Kur arrestohet ose thirret nga policia, ai thotë «e kuptoj» sepse ndihet në siklet të pranojë të kundërtën. Nuk i kupton fjalët që gjyqtari përdor shpejt dhe pa shpjegim, as emrin e figurës së veprës, as pjesën ku shkruhet vendimi. Italishtja e përditshme dhe italishtja e gjykatës janë gjëra të ndryshme, dhe ai e zbulon këtë vetëm kur vendimi është marrë.

Rasti tjetër është i personit që sapo ka mbërritur, që nuk njeh gjuhën dhe që ndodhet në komisariat pa kuptuar çfarë i thuhet. Ai nënshkruan letra që nuk i ka lexuar, sepse polici i ka thënë se është formalitet. Disa nga këto letra janë pranime, heqje dorë nga të drejta ose deklarata mbi identitetin. Pasoja e kësaj nuk shihet menjëherë; shfaqet muaj më vonë, kur dosja përmban fjali që ai nuk i ka thënë ashtu siç shkruhen.

Rasti i fundit është i familjarëve që mendojnë se përkthyesi është luks, ose se mjafton fqinji që flet italisht. Të gjithë këta persona e kanë të njëjtën pikë të verbër: e drejta e përkthyesit nuk është favor, është e drejtë procedurale, dhe prek vlefshmërinë e aktit. Kjo faqe u shërben atyre që duan ta kuptojnë këtë përpara se të flasin me policinë, me prokurorin ose me gjyqtarin, dhe që duan të dinë çfarë mund të kërkojnë pa pasur frikë se do të duken të pasigurt apo të vështirë.

Çfarë ndryshon kur gjuha e procesit nuk është gjuha juaj

Procesi penal është i ndërtuar mbi fjalën: pyetjet e policisë, deklaratat, aktet, seancat. Kush nuk e kupton këtë gjuhë ndodhet jashtë procesit edhe kur është në qendër të tij. Nuk mund të vlerësojë çfarë po i ngarkohet, nuk mund të korrigjojë fjali të shkruar gabim në procesverbal dhe nuk mund të ndjekë çfarë thotë dëshmitari. Në seancë, ai ulet pranë mbrojtësit dhe dëgjon tingujt që kalojnë, pa e ditur nëse po flasin për të ose për dikë tjetër.

Në jetën e përditshme të familjes, kjo shfaqet si frikë dhe pasiguri. Letrat që vijnë me postë shihen si kërcënime, edhe kur janë njoftime të zakonshme. Familja pyet fqinjët, kolegët, të rinjtë që flasin italisht, dhe merr përgjigje të ndryshme. Disa letra hidhen sepse duken të parëndësishme, dhe prej tyre mund të jetë thirrja për seancë. Të tjerat paguhen nga frika, edhe pse nuk duhej, sepse nuk kuptohet kujt i takon pagesa.

Për njerëzit që kanë jetuar vite në Itali, ndryshimi është i vështirë të pranohet. Ata kanë ndërtuar dinjitetin e tyre mbi aftësinë për të ecur vetë në jetë, dhe ta thotë se «nuk e kuptoj» ndihet si dobësi. Por në proces, kjo është e drejtë, dhe ushtrimi i saj nuk përbën shenjë dobësie dhe nuk ndikon negativisht te gjyqtari. Përkundrazi, pranimi i kufirit të gjuhës mbron nga gabimet që nuk ndreqen më vonë. Mbrojtësi do ta pranojë këtë si pjesë normale të punës, dhe nuk do të ju gjykojë për të.

Çfarë duhet kërkuar menjëherë kur flitet gjuhë që nuk e kuptoni

Vendimi që vjen në fillim është të thoni, qartë dhe herët, se keni nevojë për përkthyes. Mos prisni të mbërrijë gjyqtari; thoni që në komisariat, në prokurori ose para mbrojtësit. E drejta e përkthyesit pa pagesë nuk varet nga të ardhurat dhe nuk kërkon kërkesë të veçantë ndihme juridike. Ajo lidhet me gjuhën që kuptoni, jo me nivelin e italishtes që keni mësuar për punë.

Vendimi tjetër është çfarë nënshkruani. Mos nënshkruani asnjë procesverbal, deklaratë ose njoftim pa e kuptuar mirë përmes përkthyesit. Aktet kryesore, si masa e sigurimit, njoftimi i përfundimit të hetimeve, akti i thirrjes në gjyq dhe vendimi, duhet t'i përkthehen të pandehurit që nuk e kupton gjuhën. Mungesa e përkthimit nuk është formalitet; prek vlefshmërinë e aktit. Nëse akt ju është dhënë vetëm në italisht, pyesni mbrojtësin nëse duhet kërkuar përkthim dhe kur.

Vendimi i fundit është kush bën përkthimin. Mos pranoni që të afërmit ose të njohurit të përkthejnë gjatë pyetjes, sepse nuk kanë detyrimin e paanësisë dhe mund të ndikojnë pa dashje. Nëse përkthimi në seancë ju duket i dobët, i paplotë ose i pasaktë, thoni menjëherë, nëpërmjet mbrojtësit. Është e drejtë juaja të kërkoni zëvendësim, dhe gjyqtari duhet ta vlerësojë. Mbani shënim kur dhe ku keni vënë re problemin, sepse më vonë ky shënim mund të vërtetojë se e drejta nuk u respektua.

Dokumentet dhe shënimet që e mbrojnë të drejtën e përkthimit

• Të gjitha aktet e marra, me datën kur ju janë dhënë dhe me gjuhën në të cilën janë shkruar, që të dihet nëse ka pasur përkthim.
• Çdo përkthim që ju është dhënë, i shkruar ose i gojshëm, me emrin e përkthyesit dhe datën, kur ekzistojnë.
• Procesverbalet që keni nënshkruar, me shënimin nëse ka pasur përkthyes gjatë nënshkrimit dhe kush ka qenë.
• Njoftimin e arrestimit ose të ndalimit, me të gjitha faqet, që të kontrollohet nëse përmban deklaratën e të drejtave në gjuhën tuaj.
• Shënimet tuaja mbi çfarë kuptuat dhe çfarë jo gjatë pyetjes, të shkruara sa më shpejt pas saj, kur kujtesa është e freskët.
• Emrat e personave që kanë qenë të pranishëm gjatë deklarimit, të cilët mund të tregojnë nëse përkthyesi ka qenë aty.
• Listën e termave që nuk i keni kuptuar në akte, të shkruara siç i keni lexuar, që mbrojtësi t'i shpjegojë veç e veç.
• Dokumentet e qëndrimit dhe të identitetit, që tregojnë gjuhën amtare dhe vitin e ardhjes, nëse ka rëndësi.
• Mesazhet ose letrat që tregojnë kur e keni marrë aktin dhe kush ju ka ndihmuar ta lexoni, nëse është dashur.

Mos fshini asnjë njoftim për shkak se është në italisht. Mbrojtësi ka nevojë të shohë origjinalin, dhe data e marrjes është pika nga e cila llogariten afatet.

Mbani gjithashtu listë të akteve që prisni të merrni, që të kontrolloni më vonë nëse kanë ardhur me përkthim.

Pyetjet që duhen bërë mbrojtësit për përkthimin dhe përkthyesin

• Cilat akte të dosjes sime duhet t'i jenë përkthyer detyrimisht, dhe a janë përkthyer në të vërtetë?
• Si kërkohet përkthimi i akti që mungon, dhe kur bëhet kërkesa për të mos humbur afatin?
• Çfarë ndodh me akt të njoftuar pa përkthim, dhe a mund të kundërshtohet vlefshmëria e tij?
• Kush më përkthen gjatë bisedave private me ty si mbrojtës, dhe a janë ato të mbrojtura nga fshehtësia?
• Si mund të kërkoj zëvendësimin e përkthyesit nëse ai më duket i pasaktë ose i pandershëm?
• Çfarë rëndësie ka direktiva evropiane 2010/64 për të drejtat e mia në këtë proces?
• Në rast përgjimesh, a ka përkthim të plotë të bisedave apo vetëm përmbledhje, dhe çfarë peshe ka secila?
• Pas nënshkrimit të deklarate pa përkthim të mirë, a ka rrugë për ta kundërshtuar?
• Si përgatitem për seancë që të kuptoj çfarë thuhet, dhe a mund të më përkthehet gjithçka në kohë reale?

Pyetni gjithçka që ju duket e paqartë. Përkthimi është kusht i procesit të drejtë, dhe mbrojtësi pret që ju të pyesni, jo të hamendësoni.

Pyesni edhe nëse përkthyesi ka detyrim fshehtësie dhe çfarë ndodh me shënimet e tij, nëse përkthim mund të rishikohet kur ka dyshim për saktësinë, dhe kush e vendos këtë. Pyesni kur mbahen takimet me mbrojtësin, nëse përkthyesi mund të jetë i pranishëm edhe në burg dhe si organizohet kjo. Pyesni nëse duhet të pranoni përkthim të përmbledhur të akti të gjatë, apo mund të kërkoni përkthim më të hollësishëm. Dhe pyesni cilat fjalë të aktit nuk duhen përkthyer fjalë për fjalë, sepse kanë kuptim juridik të veçantë.

Kur gjuha, dokumentet dhe njerëzit janë në Shqipëri dhe në Itali

Shumë të pandehur shqiptarë kanë jetë që shtrihet në gjuhë të ndryshme. Folin shqip në familje, italisht në punë, dhe nganjëherë gjuhë të tjera nga vende ku kanë jetuar më herët. Ky fakt ka rëndësi në proces: përkthyesi duhet të flasë gjuhën që të pandehurin e kupton më mirë, dhe jo domosdoshmërisht atë që njeh për punë. Nëse keni dyshime, thoni cila gjuhë ju lejon të kuptoni mirë, dhe gjyqtari duhet ta marrë parasysh.

Përkthimi në shqip ka vështirësi të veçanta. Shqipja ka dialekte, dhe përkthyesi që flet variant mund të mos kuptohet nga personi që flet tjetrin. Termat juridike italiane nuk kanë gjithmonë ekuivalent të saktë, dhe përkthyesit më pak të përgatitur zgjedhin fjalën që tingëllon e afërt, jo atë që është e saktë. Kjo ndodh sidomos me fjalët për masat e sigurimit, për figurat e veprave dhe për fazat e procesit. Nëse e vëreni, thoni përmes mbrojtësit.

Kur dokumentet vijnë nga Shqipëria, p.sh. vërtetime ose vendime, ato duhet të përkthehen në italisht nga përkthyes i pranuar dhe, kur kërkohet, të legalizohen. Familja në Shqipëri mund t'i përgatisë, por kërkesa për përkthim të vërtetuar bëhet sipas rregullave italiane. Konsullata mund të ndihmojë me njoftimet, por nuk përkthen aktet penale dhe nuk është mbrojtëse. Nëse ka procedim edhe në Shqipëri, mbrojtësit në vendet përkatëse duhet të bisedojnë, që përkthimet e deklaratave të jenë të njëtrajtshme dhe të mos krijohen mospërputhje.

Si e trajton studioja të drejtën e përkthimit

Shkruani te avvmassimoromano@gmail.com ose telefononi, dhe thoni gjuhën që kuptoni më mirë. Dërgoni foto të akteve që keni marrë, edhe pse janë në italisht. Studioja i lexon po atë ditë dhe kontrollon këto: nëse aktet kryesore janë përkthyer, nëse përkthimi është i pranueshëm dhe nëse ka afate që rrjedhin. Pa këtë kontroll, çdo vlerësim është i paplotë.

Në bisedë, studioja punon në shqip, dhe ju shpjegon çdo akt në gjuhën tuaj. Kur mbrojtësi flet me ju, mund të bëhet i pranishëm përkthyes edhe për bisedat private, sipas rregullave. Studioja shënon me kujdes kur është kërkuar përkthim dhe çfarë përgjigje është marrë, sepse ky regjistër mund të ketë rëndësi më vonë. Nuk premtohet rezultat; premtohet që e drejta juaj do të kërkohet në kohë dhe në formën e duhur.

Studioja punon nga Roma, Milano dhe Napoli dhe është e arritshme edhe jashtë orarit për raste urgjente. Honorari bihet dakord me shkrim përpara fillimit. Kur dosja përmban përgjime ose materiale të gjata, studioja shpjegon çfarë duhet përkthyer tërësisht dhe çfarë mjafton përmbledhje, dhe kërkon përkthime shtesë kur bisedat kanë peshë për akuzën. Pas çdo hapi merrni përmbledhje të shkurtër me afatet dhe me atë që pritet nga ju, në shqip, që të mos mbështeteni te kujtesa.

Studioja i kushton kohë të veçantë verifikimit të përkthimit kur aktet janë të rëndësishme për akuzën, sepse fjali e përkthyer pa kujdes mund të ndryshojë peshën e prove.

Çfarë nuk duhet bërë kur nuk kuptoni gjuhën e procesit

• Mos nënshkruani asnjë procesverbal, deklaratë ose njoftim që nuk e kuptoni, edhe kur ju thonë se është vetëm formalitet.
• Mos thoni «e kuptoj» nga turpi. Fjalia mund të shënohet si pranim që keni kuptuar çdo gjë që ju është thënë.
• Mos pranoni që i afërmi ose shoku t'ju përkthejë në pyetje. Nuk ka detyrim paanësie dhe mund të ndikojë pa dashje.
• Mos mendoni se përmbledhja e përgjimeve është prova. Përmbledhja është interpretim, dhe prova është biseda e vërtetë.
• Mos e injoroni aktin e marrë në italisht. Afatet nisin nga njoftimi, edhe nëse nuk e keni kuptuar.
• Mos përdorni aplikacione përkthimi për akte penale. Gabojnë pikërisht te fjalët juridike dhe krijojnë panik ose siguri të rreme.
• Mos u mbështetni te përkthyesi për këshilla juridike. Roli i tij është të përkthejë, jo të këshillojë.

Arsyeja është se mungesa e kuptimit nuk ndreqet më vonë me «nuk e kisha kuptuar». Çfarë është nënshkruar mbetet në dosje. Kërkimi i përkthimit në kohë është mënyra më e sigurt për të mbrojtur gjithçka që vjen pas.

Mos kërkoni nga përkthyesi ta «ndihmojë» çështjen duke zbutur fjalët tuaja, dhe mos e pyetni për mendimin e tij mbi përgjegjësinë. Roli i tij është të përcjellë saktësisht atë që thuhet, nga gjuhë në tjetrën, pa shtuar dhe pa hequr. Mos ndërprisni përkthimin me fjalët tuaja përgjatë pyetjes; prisni që të mbarojë dhe pastaj përgjigjuni. Mos pranoni të flisni në italisht të përzier me shqip vetëm për ta shpejtuar, sepse regjistrimi shënon atë që thoni dhe jo atë që synonit. Dhe mos largohuni nga salla pa u siguruar që keni kuptuar çfarë u vendos, edhe nëse përkthyesi ka mbaruar.

Fjalët që lidhen me përkthimin dhe interpretimin në akte

• interprete: përkthyesi i gojshëm që ndihmon gjatë pyetjes, seancës dhe bisedave me mbrojtësin, pa pagesë për ata që nuk kuptojnë gjuhën.
• traduzione: përkthimi i shkruar i akteve kryesore, që duhet t'i jepet të pandehurit në gjuhën e tij.
• atto: akti procedural, si masa, njoftimi, thirrja ose vendimi, që duhet përkthyer për vlefshmëri.
• nullità: pavlefshmëria e aktit, që mund të ngrihet kur mungon përkthimi i detyrueshëm.
• intercettazioni: përgjimet, ku përmbledhja nuk zëvendëson biseda e vërtetë dhe përkthimi i saktë.
• verbale: procesverbali, akti që regjistron deklaratat dhe që nënshkruhet vetëm pasi kuptohet.
• colloquio con il difensore: biseda me mbrojtësin, për të cilën përkthyesi ndihmon dhe që mbahet e fshehtë.

Këto fjalë shfaqen shpesh bashkë. Nëse lexoni nullità pranë traduzione, çështja ka të bëjë me akt të pakuptueshëm për ju. Kërkojini mbrojtësit t'ju tregojë cila prej tyre ka rëndësi dhe çfarë afati vlen.

Në praktikë, këto fjalë shfaqen në aktet e hershme të procesit dhe në vendimet e mëvonshme. Nëse nuk jeni të sigurt cila prej tyre ju prek, mos hamendësoni. Kërkoni që mbrojtësi të shënojë në marginë kuptimin shqip të çdo termi të rëndësishëm, dhe ruajeni dokumentin me shënimet. Kujdes veçanërisht me nullità: nuk do të thotë se çështja ka mbaruar, por se akt mund të rishikohet, dhe kjo kërkon veprim brenda afatit. Mbrojtësi do t'ju tregojë nëse ka bazë për ta ngritur, dhe në çfarë forme. Pa dokumentuar që nga fillimi kur dhe çfarë përkthimi ju është dhënë, kjo e drejtë është e vështirë për t'u provuar.

Kërkoni gjithashtu të dini kujt i drejtohet përkthyesi nëse ka problem teknik gjatë seancës.