Vetëpunësimi i rremë: kur partita IVA fsheh një punësim

Kush e lexon këtë faqe: punonjësi, punëdhënësi dhe familja

Një situatë e zakonshme është ajo e një punëtori që punon për një firmë me një numër tatimor të hapur në emrin e tij. Vjen në të njëjtin vend çdo ditë, në të njëjtën orë, ndjek udhëzimet e shefit dhe nuk punon për askënd tjetër. Asnjë letër nuk e quan të punësuar, dhe ai e pranoi këtë formë sepse i thanë se ishte e vetmja mënyrë për të punuar. Tani merr një njoftim nga një ispektorat ose nga një gjykatë.

Një tjetër situatë është e punëdhënësit, shpesh i vogël, që ka punuar vite me bashkëpunëtorë me numër tatimor, duke menduar se ishte e ligjshme. Një kontroll i ka thënë se marrëdhënia është rikualifikuar si punësim dhe se kontributet nuk janë paguar. Ai nuk e ka pasur kurrë qëllimin të mashtrojë, por tani pyetet për një procedim.

Një situatë tjetër është e një familjari që jeton në Shqipëri dhe merr një telefonatë se i afërmi ka probleme me ligjin në Itali për punën. Nuk e kupton se si një punëtor mund të jetë njëkohësisht viktimë dhe i hetuar. Kjo është pikërisht natyra e kësaj lënde: i njëjti marrëdhënie mund ta bëjë punonjësin kreditor të diferencave të pagës dhe, në raste të veçanta, personin e interesuar në një procedim. Faqja shërben për të ndarë këto role dhe për të treguar kush rrezikon çfarë.

Çfarë ndryshon në pagë, në kontribute dhe në leje qëndrimi

Vetëpunësimi i rremë ndryshon gjërat e përditshme në mënyra që nuk duken kur punon. Punonjësi me numër tatimor paguan vetë taksat dhe kontributet, nuk ka pushime të paguara, nuk ka sëmundje të paguar dhe nuk ka mbrojtje kur marrëdhënia mbaron. Kur çdo gjë shkon mirë, kjo nuk duket. Kur ai sëmuret, lëndohet ose pushohet nga puna, kupton se nuk ka asnjë nga të drejtat që kishin kolegët me kontratë.

Për lejen e qëndrimit, forma e marrëdhënies ka rëndësi. Një leje e lidhur me një kontratë pune të rregullt ka kërkesa të ndryshme nga një e lidhur me veprimtari të pavarur. Nëse marrëdhënia rikualifikohet, dokumentet e të ardhurave dhe të kontributeve ndryshojnë, dhe rinovimi mund të kërkojë shpjegime. Kush është në këtë situatë duhet të mbledhë dokumentet para se të kërkohen nga zyra, jo pas.

Në familje, pasiguria është e madhe. Të ardhurat mund të ndryshojnë nëse punëdhënësi duhet të paguajë kontribute të prapambetura dhe e ndërpret bashkëpunimin. Nga ana tjetër, rikualifikimi mund të sjellë pagesa të prapambetura për punonjësin, por kjo kërkon një rrugë ligjore me afate. Familja duhet të flasë qartë për shpenzimet që mund të ndryshojnë, pa premtuar para që nuk dihet nëse vijnë. Fëmijët nuk kanë nevojë të dinë detaje, por të ndiejnë qetësi. Edhe pensioni i ardhshëm lidhet me kontributet e paguara, kështu që një boshllëk sot ka efekte pas shumë vitesh.

Vendimet që merren pas njoftimit ose kontrollit

Pas një kontrolli ose njoftimi, punonjësi dhe punëdhënësi përballen me zgjedhje që kanë çmim.

• Të kërkohet rikualifikimi apo të vazhdohet si më herët. Kërkesa mund të sjellë të drejta që mungonin, por e prish marrëdhënien me punëdhënësin dhe mund të ndërpresë punën. Vazhdimi ruan punën, por lë të drejtat pa mbrojtje.
• Të pranohet një kontratë e re apo jo. Punëdhënësi mund të propozojë regjistrimin. Ky është hap i dobishëm, por duhet vlerësuar si ndikon mbi periudhën e kaluar, e cila nuk fshihet nga një kontratë e re.
• Të flasësh me ispektorin apo të presësh mbrojtësin. Deklarata e dhënë gjatë kontrollit hyn në dosje. Një version i nxituar, edhe i sinqertë, mund të përdoret më vonë.
• Të paguhen kontributet e mbetura apo të kontestohen. Pagesa mund të ulë pasojat, por mund të lexohet si pranim. Vendimi varet nga ajo që shkruhet në dosje.

Punonjësi dhe punëdhënësi nuk kanë gjithmonë të njëjtat interesa. Kur këto bien ndesh, secili ka nevojë për mbrojtësin e vet, dhe një mbrojtës i vetëm për të gjithë është zakonisht i papërshtatshëm.

Këto vendime nuk kanë një përgjigje të vetme, sepse varen nga ajo që ka rëndësi për ju: ruajtja e punës apo mbrojtja e të drejtave. Një punonjës që ka pak mundësi të gjejë punë tjetër mund të zgjedhë të vazhdojë, ndërsa kush ka një alternativë mund të zgjedhë rrugën e kërkesës. Çdo zgjedhje është e ligjshme, por duhet bërë me njohje të pasojave, jo nga frika e çastit.

Çfarë të mblidhet për të provuar natyrën e marrëdhënies

Në këtë lëndë, dokumentet tregojnë nëse marrëdhënia ishte vërtet e pavarur apo një punësim i fshehur. Shumica ekzistojnë, por janë të shpërndara.

• Kontrata ose marrëveshja e bashkëpunimit, edhe nëse është një email i thjeshtë, që tregon çfarë ishte dakorduar zyrtarisht.
• Faturat e lëshuara nga punonjësi për punën e kryer, me datat dhe shumat, që tregojnë regullsinë e pagesës.
• Orari i punës: mesazhe, tabela, fotografi të listës së turneve që tregojnë se orari ishte caktuar nga punëdhënësi.
• Udhëzimet e përditshme: mesazhe me shefin që japin urdhra, ndryshime orari, kërkesa për të ardhur në vende të caktuara.
• Dokumentet e vendit të punës: uniforma, mjete të dhëna nga firma, çelësa, kartë hyrjeje, që tregojnë integrimin në organizim.
• Dëshmia e klientëve: nëse punonjësi ka punuar vetëm për një klient, kjo duhet treguar me dokumente.
• Pagesat e kontributeve, nëse janë paguar, dhe çdo njoftim të marrë nga institucionet e sigurimit.

Mos u përpiqni të ndryshoni dokumentet ose të krijoni të reja për të provuar diçka. Një dokument i falsifikuar prish gjithçka, dhe provat e vërteta janë gjithmonë më të forta.

Mbani edhe një kalendar të thjeshtë me ditët e punës së kryer në muajt e fundit, edhe nëse e mbushni nga kujtesa dhe me ndihmën e mesazheve. Ky kalendar, i krahasuar me dokumentet, ndihmon të provohet vazhdimësia. Mos e dorëzoni askujt pa e shqyrtuar mbrojtësi.

Pyetjet që duhen bërë mbrojtësit për një çështje vetëpunësimi të rremë

Kufiri midis pavarësisë dhe varësisë është i hollë, dhe pyetjet e mira e ndihmojnë ta kuptosh.

• Si e vlerëson ligji nëse puna ime ishte vërtet e pavarur, dhe cilat elemente janë më të rëndësishme?
• Çfarë të drejtash kam nëse marrëdhënia rikualifikohet, dhe sa kohë kam për t'i kërkuar?
• A jam i hetuar edhe unë, apo vetëm punëdhënësi?
• Çfarë ndodh me lejen time të qëndrimit nëse forma e marrëdhënies ndryshon?
• Çfarë ndodh me kontributet e mia të ardhshme dhe me pensionin?
• Nëse punëdhënësi më propozon një kontratë të re, çfarë të nënshkruaj dhe çfarë jo?
• Cilat dokumente kam që tregojnë se isha i varur, dhe cilat më mungojnë?
• Si ndikon kontrolli në marrëdhënien time me punëdhënësin nëse dua të vazhdoj të punoj?
• Çfarë rreziqesh ka nëse nuk bëj asgjë?

Pyesni edhe se çfarë mund të ndodhë nëse hesht: në këtë lëndë, afatet për të kërkuar të drejtat rrjedhin, dhe të presësh pa vendosur është vetë një vendim.

Në këtë lëndë, përgjigjet shpesh varen nga detaje që duken të vogla: kush caktonte orarin, kush siguronte mjetet, kush vendoste çmimin. Prandaj përgatitni përgjigje konkrete për këto pyetje para takimit me mbrojtësin. Nëse nuk jeni të sigurt, thuajeni; një "nuk e di" i sinqertë ndihmon më shumë se një përgjigje e rreme. Pyesni edhe për ndryshimet e mundshme në të ardhmen: nëse vazhdoni të punoni për të njëjtin person gjatë procedimit, çfarë ndryshon. Shënoni gjithçka me datë dhe ktheheni te pyetjet që mbetën pa përgjigje.

Kur puna, klientët ose dokumentet janë në shtete të ndryshme

Në komunitetin shqiptar, vetëpunësimi i rremë haset shpesh te punëtorë që kanë punuar në më shumë se një vend: kanë filluar në Shqipëri, kanë punuar në një shtet tjetër dhe tani janë në Itali. Dokumentet e punës së mëparshme, kontratat, vërtetimet, kontributet, ndodhen në vende të ndryshme dhe në gjuhë të ndryshme. Për një rikualifikim, historia e punës në tërësi ka rëndësi, sepse tregon vazhdimësinë e marrëdhënies.

Dokumentet nga Shqipëria, si vërtetimet e punës ose të kontributeve, duhen kërkuar nga institucionet shqiptare, përkthyer në italisht nga një përkthyes i pranuar dhe pajisur me vulën e duhur. Posta është e ngadaltë dhe origjinalet nuk dërgohen me email. Një i afërm në Shqipëri mund t'i marrë, por ka nevojë për një autorizim të përgatitur më herët. Pa këto dokumente, një pjesë e historisë së punës mund të mos provohet.

Nëse punëdhënësi është me seli jashtë Italisë, ose punonjësi është dërguar të punojë në një vend tjetër, çështja bëhet më e ndërlikuar: pyetja është cili shtet është kompetent dhe cilat rregulla vlejnë. Mbrojtësi e shqyrton këtë para se të rekomandojë një rrugë. Ora është e njëjtë në Itali dhe në Shqipëri, dhe kontakti me familjen është i lehtë. Konsullata mund të ndihmojë me dokumente, por nuk ndërhyn në çështje pune. Mbajtni gjurmë të çdo pagese, edhe të vogël, sepse në çështje të tilla kronologjia e hollësishme shpesh vendos gjithçka.

Si e merr studio një çështje vetëpunësimi të rremë

Studio e merr çështjen kur vjen një njoftim ose një kontroll, por edhe më herët: kur dikush dyshon se forma e punës së tij nuk korrespondon me realitetin dhe dëshiron të dijë çfarë mund të bëjë.

Kontakti bëhet me email në avvmassimoromano@gmail.com ose me telefon. Shkruani kush jeni, si e përshkruani marrëdhënien e punës, sa kohë ka zgjatur dhe çfarë njoftimi keni marrë. Dërgoni fotografi të dokumenteve të listuara më sipër. Në telefonatën fillestare, që bëhet shqip ose italisht, studio dëgjon situatën dhe thotë çfarë mund të bëhet tani dhe çfarë dokumentesh mungojnë.

Studio merret me anën penale të çështjes dhe koordinohet me kolegë që merren me të drejtën e punës, kur rruga civile kërkon një specialist tjetër. Ka zyra në Romë, Milano dhe Napoli, dhe merr çështje kudo në Itali. Kur punonjësi dhe punëdhënësi kanë interesa të kundërta, studio nuk i merr të gjithë, për të shmangur konfliktin e interesit. Kur provat janë në Shqipëri, ndërhyn një korrespondent që i merr e i përgatit për përkthim. Rezultati nuk premtohet. Jepet një vlerësim i hapur i pozitës, një plan hapash dhe një shpjegim i qartë i çdo afati. Për raste urgjente, studio është e arritshme edhe jashtë orarit.

Nëse jeni në mes të një kontrolli ose keni një afat që po afron, thuajeni që në mesazhin fillestar. Studio e vendos atë përpara çdo gjëje tjetër dhe ju tregon çfarë të bëni brenda orëve të ardhshme.

Çfarë nuk bëhet kur numri tatimor fsheh një punësim

Në këtë lëndë, gabimet vijnë shpesh nga dëshira për të rregulluar gjërat shpejt.

• Mos nënshkruaj një deklaratë që thotë se je i pavarur kur në të vërtetë nuk je, vetëm për të mbajtur punën. Mund të përdoret kundër teje më vonë.
• Mos fshi mesazhe me shefin, sidomos ato ku jep urdhra ose cakton orarin. Janë prova të vlefshme të varësisë.
• Mos pranoni një "marrëveshje" me gojë për të harruar çdo gjë. Pa shkrim, nuk ka mbrojtje.
• Mos u kërcënoni me ispektoratin dhe mos lejoni që t'ju kërcënojnë. Një kërcënim i dokumentuar bëhet pjesë e çështjes.
• Mos poston në rrjete sociale për punëdhënësin ose për kontrollin. Çdo fjalë lexohet nga pala tjetër.
• Mos nënshkruani heqje dorë nga të drejtat pa i lexuar në gjuhën tuaj. Mund të kenë pasoja të pakthyeshme.

Mos prisni që problemi të zgjidhet vetë. Në këtë lëndë, afatet për të kërkuar të drejtat rrjedhin dhe nuk pushojnë kur ju ndaloni së menduari për to.

Një gabim i veçantë është "marrëveshja miqësore" me punëdhënësin: një takim ku ai propozon të harrohet çdo gjë në këmbim të një shume ose të një kontrate të re. Mund të duket e arsyeshme, por nënshkrimi i një heqjeje dorë mund të mbyllë të drejta që nuk e dini se i keni. Mos nënshkruani asgjë në atë takim; merrni tekstin, lexojeni, dërgojeni te mbrojtësi dhe pyesni çfarë shuan. Një marrëveshje e mirë ia vlen të pritet edhe disa ditë.

Termat që do të gjeni në njoftime dhe në akte pune

Aktet e kësaj lënde përdorin terma që e përziejnë gjuhën e punës me atë të drejtësisë. Këto janë ato më të shpeshtat.

• Partita IVA: numri tatimor i veprimtarisë së pavarur. Kush e ka, rezulton formalisht i pavarur.
• Rikualifikim: ndryshimi i natyrës ligjore të një marrëdhënieje, nga e pavarur në punësim, kur përmbajtja e saj është e tillë.
• Ispektorat: zyra që kontrollon rregullsinë e marrëdhënieve të punës dhe mund të konstatojë rikualifikimin kryesisht.
• Gjykata e punës: vendi ku punonjësi mund të kërkojë rikualifikimin dhe diferencat e pagës.
• Kontribute: pagesat për sigurimet shoqërore. Në një punësim, bien mbi punëdhënësin.
• Diferenca page: ajo që punonjësit i takonte sipas punësimit dhe nuk iu pagua.
• Punëdhënës: ai që drejton punën dhe ka detyrimet e punësimit.
• Procedim: çështja penale që mund të hapet kur shkelja është e rëndë.

Kur një fjalë në njoftim nuk është e qartë, pyesni mbrojtësin përpara se të reagoni. Shumica e termave përshkruajnë një hap të zakonshëm, dhe të tjerat kanë afate që duhen njohur.

Në këtë fushë, një fjalë mund të duket neutrale dhe të ketë pasoja të mëdha. "Bashkëpunim" tingëllon i lehtë, por në akt mund të tregojë një marrëdhënie që do të rikualifikohet. "Rikualifikim" tingëllon e rëndë, por shpesh është thjesht procedura me të cilën kërkohen të drejtat. Pyesni mbrojtësin se cila është ndërlidhja në rastin tuaj.