Si i shpjegohet një akt familjes: fjalët që ngatërrojnë

Familjarët që marrin aktin në dorë dhe nuk dinë nga ta fillojnë

Ndodh çdo ditë në studio dhe në korridoret e gjykatës: letra mbërrin te nëna në Shqipëri, te bashkëshortja në Itali ose te vëllai në Gjermani. Ka disa faqe në italisht, me vula, data dhe fjalë që tingëllojnë të rënda. Dikush e fotografon dhe e dërgon në grupin e familjes, dikush e përkthen me telefon, dikush tjetër e lexon me zë të lartë dhe nxjerr përfundimin e vet. Brenda ore, të gjithë besojnë gjëra të ndryshme për të njëjtin dokument.

Kjo faqe u shërben pikërisht këtyre njerëzve: prindit që ka frikë se djali po shkon në burg për shumë vite, bashkëshortes që lexon numër dhe mendon se është dënimi, të afërmit që punon si përkthyes në fabrikë dhe ndihet përgjegjës për ta shpjeguar. Ata nuk janë të pamësuar; thjesht, fjalët juridike nuk ndjekin logjikën e zakonshme. Term që në shqipen e përditshme ka kuptim të gjerë mund të ketë në akt kuptim shumë të ngushtë, dhe anasjelltas.

Ka edhe grup tjetër: të pandehurit vetë, që e kuptojnë italishten e përditshme por jo gjuhën e aktit. Ata thonë «po, e kuptoj» kur mbrojtësi pyet, sepse e kanë turp të pranojnë se nuk e kuptojnë dispozitivin. Pasoja është e rëndë, sepse vendimet merren mbi kuptim të gabuar. Në këtë faqe do të gjeni rrugën e qetë: kush duhet ta shpjegojë aktin, çfarë duhet pyetur dhe cilat fjalë ngatërrohen më shpesh, pa i dhënë asnjë fjale shumë peshë përpara se mbrojtësi ta ketë lexuar.

Çfarë duhet vendosur menjëherë kur akti është në shtëpi

Vendimi që vjen në fillim është se kush e lexon aktin me ju. Mos e lini në duart e ndërmjetësit, të shoku që «e di italishten» ose të përkthyesi online. Pyesni mbrojtësin cila pjesë ka rëndësi dhe kërkoni që ta shpjegojë në shqip me fjalët e tij. Akt shpesh ka shumë faqe, por vetëm disa rreshta tregojnë çfarë është vendosur dhe çfarë afati rrjedh. Pjesa tjetër është arsyetim, i rëndësishëm por jo i ngutshëm.

Vendimi tjetër është çfarë i thuhet familjes. Përpara se të bëni thirrjen për të gjithë të afërmit, ndaloni dhe pyesni veten: a e di vërtet çfarë tregon dokumenti? Fjali e thënë me siguri, p.sh. «e dënuan», mund të shkaktojë panik, borxhe për avokatë të rinj ose vendime të nxituara për shtëpinë dhe punën. Është më mirë të thuhet: «kemi akt, po e shqyrtojmë me mbrojtësin dhe do ju themi çfarë tregon».

Vendimi i fundit është afati. Çdo akt që kërkon reagim, ankim, përgjigje ose pagesë ka afat që nis nga data e njoftimit. Kjo datë duhet gjetur dhe shënuar që në ditën kur arrin dokumenti. Mos prisni të kuptoni çdo fjalë përpara se të telefononi mbrojtësin; thirreni sapo të arrijë akti dhe dërgoni foto të të gjitha faqeve, edhe të atyre që duken të parëndësishme. Ndërkohë, mos nënshkruani asgjë dhe mos kthejeni asnjë letër të marrë me postë të rekomanduar pa e kontrolluar. Minutë e kursyer në fillim mund të kushtojë shumë më vonë.

Dokumentet dhe shënimet që e bëjnë shpjegimin më të lehtë

• Të gjitha faqet e aktit, në foto të qarta ose në skanim, përfshirë faqen me vulën dhe faqen e fundit me nënshkrimet dhe datën.
• Zarfin ose provën e njoftimit, sepse data kur e keni marrë është ajo nga e cila llogariten afatet.
• Çdo akt të mëparshëm të së njëjtës çështje, që mbrojtësi të ndjekë rrjedhën e procedimit dhe të kuptojë ku jemi.
• Listë me fjalët që nuk i kuptoni, të shkruara siç i keni lexuar, pa u përpjekur t'i përkthejnë vetë.
• Emrat e personave që e kanë lexuar tashmë aktin dhe çfarë kanë thënë, që të ndahet fakti nga interpretimi.
• Numrin e procedimit dhe emrin e zyrës që ka nxjerrë aktin, kur shfaqen, sepse ndihmojnë për të gjetur dosjen e plotë.
• Dokumentet e identitetit dhe të qëndrimit të të interesuarit, sepse shpesh aktet i përmendin dhe duhet të përputhen.
• Kontaktet e personave në Shqipëri që duhet të marrin informacion, me lejen e të interesuarit.
• Pyetjet që familja ka, të shkruara, që mbrojtësi t'u përgjigjet me radhë dhe të mos humbasë asnjë.

Kur dërgoni dokumentet, mos u përpiqni të përmbledhni. Dërgoni gjithçka dhe lëreni mbrojtësin të zgjedhë çfarë ka rëndësi. Përmbledhjet e bëra nga familja shpesh humbasin pikërisht detajin që tregon afatin.

Nëse akti përmban tabela, lista ose shtojca, fotografojini edhe ato; shpesh aty qëndron detaji që mbrojtësi kërkon.

Ruani gjithçka në dosje të vetme, të emërtuar me datën e marrjes.

Si ndryshon jeta e familjes kur akti lexohet gabim

Akt i keqkuptuar nuk mbetet në letër; hyn në shtëpi. Nëna pushon së ngrëni kur lexon numër dhe mendon se është dënim, ndërsa në fakt është figura e veprës. Babai shet makinën për të paguar avokat të ri, pa e ditur se mbrojtësi i mëparshëm kishte tashmë rrugë. Bashkëshortja i kërkon pushim punëdhënësit dhe udhëton natën, sepse ka lexuar se «seanca është nesër», ndërkohë që data i referohet faze tjetër.

Gabimet shpesh janë të vogla, por pasojat janë të mëdha. Fjala «masë» lexohet si dënim, ndërsa është masë e përkohshme para gjykimit. Fjala «vendim» lexohet si përfundim, ndërsa mund të jetë vetëm hapi fillestar që ankimohet. «Forma e prerë» shpesh nuk kuptohet, dhe familja pret përfundim ndërkohë që ka ende kohë për të vepruar, ose anasjelltas, mendon se ka kohë kur afati ka kaluar. Të gjitha këto krijojnë stres, grindje dhe shpenzime që mund të shmangen.

Familjet që jetojnë në vende të ndryshme e kanë më të vështirë, sepse përkthimi kalon nga dora në dorë, dhe çdo person shton diçka nga vetja. Në fund, versioni që arrin te personi i interesuar ka pak lidhje me origjinalin. Prandaj ia vlen të caktohet person i vetëm në familje që komunikon me mbrojtësin dhe që u përcjell të tjerëve vetëm atë që ka dëgjuar nga ai, me fjalë të shkurtra dhe pa shtesa.

Pyetjet që duhen bërë mbrojtësit kur akti shpjegohet

• Cilat rreshta të aktit tregojnë çfarë është vendosur, dhe cilat janë vetëm arsyetim që mund të lexohet më vonë?
• Ku shihet afati dhe nga cila datë llogaritet, dhe çfarë ndodh nëse e humbasim?
• Numrat që shfaqen në akt, ku nuk janë vite dënimi, çfarë tregojnë konkretisht: figurën e veprës apo kodin e procedimit?
• Fjala që na ngatërron çfarë kuptimi ka në italisht, dhe si përputhet me atë që mendonim ne?
• A është ky vendim përfundimtar apo mund të ankimohet, dhe kur bëhet i prerë?
• Çfarë duhet të bëjë personi i interesuar tani, dhe çfarë mund të presë familja?
• Cilat pjesë të aktit duhet përkthyer zyrtarisht dhe kush e kryen përkthimin?
• Si i shpjegojmë aktin pjesëtarëve të tjerë të familjes që nuk e kanë lexuar?
• Kush kontakton familjen në rast ndryshimi, dhe me çfarë mënyre që të mos ketë versione të shumta?

Mos u turpëroni nga pyetjet e thjeshta. Mbrojtësi është mësuar t'i marrë dhe preferon shumë pyetje të thjeshta sesa vendim të gabuar. Kërkojini përgjigjet me shkrim në mesazh të shkurtër, që t'i çoni në familje pa i ndryshuar.

Pyesni edhe se si t'i shpjegoni aktin fëmijëve të rritur ose prindërve të moshuar, që nuk e kanë lexuar, pa i trembur dhe pa u fshehur të vërtetën. Pyesni se cilat gjëra mund t'i thoni vetëm pasi mbrojtësi t'i ketë konfirmuar. Pyesni gjithashtu a ka fjalë në akt që nuk duhen përsëritur në telefon dhe në mesazhe, sepse bisedat nga ndalimi regjistrohen. Dhe pyesni kur do të keni mundësi të flisni sërish, që familja të dijë se kur pret lajme dhe të mos telefonojë çdo orë.

Çfarë nuk duhet bërë kur akti arrin në shtëpi

• Mos e përkthyeni aktin me aplikacion dhe mos e ndani rezultatin në grupin e familjes. Përkthimi i makinës gabon pikërisht në fjalët juridike.
• Mos e lexoni numrin e nenit si numër vitesh. Numri tregon figurën e veprës dhe nuk e tregon dënimin.
• Mos telefononi të afërmit me lajm të ri përpara se mbrojtësi ta ketë kontrolluar. Lajm i gabuar përhapet më shpejt se korrigjimi.
• Mos nënshkruani asnjë letër të bashkëngjitur pa e kuptuar, edhe nëse thuhet se është «formalitet».
• Mos e ktheni aktin te zyra që e dërgoi pa e treguar mbrojtësit. Përgjigje e shkruar nga familja mund të përdoret më vonë.
• Mos paguani këdo që thotë se mund ta «zgjidhë» aktin. Asnjë ndërmjetës nuk e ndryshon përmbajtjen e tij.
• Mos prisni derisa të kuptoni çdo fjalë. Kontaktoni mbrojtësin në ditën kur arrin dokumenti.

Arsyeja është se fjalët në akt kanë peshë të ndryshme nga ato në bisedë. Shpjegim i qetë nga mbrojtësi e kthen aktin nga burim paniku në plan veprimi, dhe familja ndan përgjegjësitë në vend që të shpërndajë frikën.

Mos përdorni fjalë të forta kur i shpjegoni aktin të afërmit të frikësuar: «do të futet brenda», «ia kanë mbyllur çështjen», «ka fituar». Këto janë përfundime, jo fakte. Thoni vetëm çfarë tregon dokumenti dhe çfarë ka thënë mbrojtësi. Mos e lini dokumentin në vend të dukshëm në shtëpi, sepse fëmijët, vizitorët ose fqinjët mund ta lexojnë dhe ta përhapin. Mos premtoni askujt datë ose rezultat. Dhe mos ndërtoni plane të mëdha, si shitja e pronës ose largimi nga puna, derisa aktin ta ketë shpjeguar mbrojtësi.

Kur akti shkruhet në Itali dhe lexohet në Shqipëri ose në vend tjetër

Aktet shkruhen në gjuhën e procedurës, por lexohen në shumë gjuhë. Familja në Shqipëri mund të ketë dikë që di italisht, por jo gjuhën e gjykatës. Fjalët juridike italiane për sekuestrimin, masën dhe akuzën kanë ekuivalentë shqip që nuk kanë të njëjtin kuptim juridik, dhe përkthyes i zakonshëm zgjedh ekuivalentin më të afërt, jo më të saktin. Rezultati është përkthim që tingëllon korrekt por ndryshon peshën e fjalie.

Edhe sistemet ndryshojnë. Në Shqipëri disa figura veprash kanë emra që duken të ngjashëm me ato italiane, por ndryshojnë në elemente. Prindi që ka punuar në drejtësi atje mund të mendojë se e njeh çështjen, por rregullat italiane janë të tjera. Kjo ndodh sidomos me afatet, me llojet e vendimeve dhe me mënyrën si bëhen ankimet. Mos e supozoni se ajo që vlen në Shqipëri vlen edhe këtu.

Për dokumente që duhen dërguar nga Italia në Shqipëri, ose anasjelltas, përkthimi zyrtar dhe legalizimi bëhen sipas rregullave të vendit ku do të përdoren. Pyesni mbrojtësin cilat pjesë të aktit duhen përkthyer për familjen dhe cilat vetëm për zyrat. Konsullata mund të ndihmojë me njoftime, por nuk e shpjegon aktin penal. Kur familja ka anëtarë në vende të ndryshme, caktoni adresë emaili ose numër ku mbrojtësi dërgon shpjegimin e vetëm, që të gjithë të marrin të njëjtin version dhe të mos ketë ndryshime në rrugë.

Si e shpjegon studioja akt për familjen

Kontakti niset me foto të aktit te avvmassimoromano@gmail.com ose me telefonatë. Studioja e lexon po atë ditë dhe i thotë familjes gjërat kryesore me fjalë të thjeshta: çfarë është ky dokument, çfarë afati rrjedh dhe çfarë duhet bërë tani. Çdo gjë tjetër shpjegohet pas, kur situata është e qetë dhe familja është gati të dëgjojë më shumë.

Në bisedë, studioja përdor fjalë shqipe dhe pastaj tregon termin italian, që familja ta njohë kur e ndesh në letra të tjera. Shpjegon veçmas çka është vendim dhe çka është arsyetim, çka është masë e përkohshme dhe çka është dënim, çka është njoftim dhe çka është thirrje. Kur ka numra, shpjegon çka është figura e veprës, çka është kodi i procedimit dhe çka janë vitet e vërteta të dënimit, nëse ka.

Studioja punon nga Roma, Milano dhe Napoli dhe është e arritshme edhe jashtë orarit për raste urgjente. Mund të bëhet shpjegim me telefon ose me video për gjithë familjen njëkohësisht, që të gjithë të dëgjojnë të njëjtën gjë. Honorari bihet dakord me shkrim përpara fillimit dhe nuk jepen premtime për rezultatin. Pas çdo shpjegimi, familja merr përmbledhje të shkurtër me gjëra që duhen bërë dhe afate, që të mos mbështetet te kujtesa.

Shpjegimi ndihmon edhe familjen të ndajë rolet në mënyrë të arsyeshme, që të mos duhet të bëhet çdo gjë nga personi i vetëm i lodhur.

Fjalët që ngatërrohen më shpesh në akte

• articolo: neni i ligjit që përmendet në akt dhe që tregon figurën e veprës, jo vitet e dënimit.
• dispositivo: pjesa e vendimit që tregon çfarë është vendosur, e ndarë nga arsyetimi dhe e rëndësishme për afatet.
• motivazione: arsyetimi i gjyqtarit, që shpjegon pse është vendosur kështu, i gjatë dhe jo gjithmonë i ngutshëm.
• misura cautelare: masa e përkohshme para gjykimit, që nuk është dënim.
• sentenza irrevocabile: vendimi i formës së prerë, që nuk ankimohet më.
• imputazione: akuza, përshkrimi i veprës që i ngarkohet personit.
• notifica: njoftimi, dorëzimi zyrtar i aktit, nga i cili llogariten afatet.

Këto fjalë shfaqen në pothuajse çdo akt. Nëse lexoni dispositivo, filloni nga aty: është pjesa që tregon rezultatin. Nëse lexoni misura cautelare, mos e lexoni si dënim. Kërkojini mbrojtësit t'ju tregojë cila prej tyre ka rëndësi për rastin tuaj.

Në praktikë, këto fjalë shfaqen të përziera brenda fjalive të gjata dhe pa shpjegim. Kur lexoni dokumentin me mbrojtësin, kërkojini të nënvizojë me laps këto terma dhe të shkruajë pranë tyre fjalën shqipe. Kështu, kur dokumenti kalon nga anëtar i familjes te tjetri, kuptimi mbetet i njëjtë. Kërkoni të ndahet gjithashtu pjesa që duhet kuptuar tani nga pjesa që mund të lexohet më vonë. Nëse dokumenti ka fjalë që nuk i gjeni këtu, mos i anashkaloni dhe mos i hamendësoni: shënojini dhe pyesni, sepse fjalë e keqkuptuar mund të ndryshojë vendimin që merr familja për shtëpinë, për punën ose për udhëtimin.

Kujtoni se disa fjalë kanë të njëjtin tingull me fjalë shqipe, por kuptim tjetër. Mos supozoni që e njihni kuptimin vetëm sepse ngjan me fjalën që dëgjoni çdo ditë.