Sëmundjet profesionale: njohja dhe afatet që humbin

Njohje, ankesë ose procedim penal: kur zgjedhja nuk pret

Sëmundja e lidhur me punën vjen vonë dhe dosja kërkon vendime herët. Pas diagnozës, familja ndodhet midis rrugëve që nuk janë të ngjashme, dhe çdo vonesë e bën njërën më të vështirë se tjetrën.

Kërkoni njohjen. Është rruga administrative që hap të drejtën për trajtim ekonomik dhe për shërbim mjekësor të lidhur me sëmundjen. Çmimi: duhet të provoni lidhjen me punën, me dokumente që mund të mos i keni ruajtur, dhe zyra mund të refuzojë. Refuzimi kundërshtohet, me afate të prera, dhe pas tij vjen gjykata e punës.

Kërkoni dëmshpërblim nga ai që ka përgjegjësi. Kur punëdhënësi nuk ka mbrojtur punonjësin, mund të ketë përgjegjësi shtesë. Çmimi: provimi është i vështirë kur kanë kaluar vite, ndërmarrja mund të mos ekzistojë më dhe dëshmitarët janë shpërndarë.

Bëni denoncim penal. Kur dëmi i shëndetit vjen nga mungesa e masave të sigurisë, vepra mund të ketë anë penale. Çmimi: hapet procedim që kërkon kohë dhe që mund të mos çojë në dëmshpërblim; ndërsa pozita juaj si palë e dëmtuar kërkon vëmendje të veçantë.

Shpesh këto rrugë ecin paralelisht. Nuk është e domosdoshme t'i zgjidhni të gjitha, por është e domosdoshme të dini se ekzistojnë dhe se secila ka afatin e vet. Pa dosjen mjekësore dhe pa historikun e punës, asnjëra nuk ecën.

Kush punoi vite në kantier dhe tani ka sëmundje

Faqja lexohet nga njerëz që kanë punuar vite të gjata në vende ku ajri, pluhuri ose kimikatet nuk ishin të mbrojtura. Shumë prej tyre kanë qenë punëtorë të përkohshëm, pa kontratë, ose nën kontratë që ndryshonte çdo sezon. Tani një mjek i thotë se sëmundja mund të vijë nga puna, dhe ata nuk kanë asnjë letër.

Ai që ka marrë diagnozën dhe nuk di nga t'ia nisë. Ka dokumente mjekësore dhe asnjë dokument pune. Pyet nëse mjafton fjala e tij dhe e shokëve që punonin me të.

Familja e atij që ka vdekur. Veja ose fëmijët mësojnë se sëmundja mund të lidhet me punën e vitit të shkuar dhe pyesin nëse ka ende të drejtë. Duhen dokumente të vjetra dhe dëshmi njerëzish që mund të jenë dhe jashtë vendit.

Ai që është kthyer në Shqipëri. Ka punuar në Itali, ka lënë dokumentet atje dhe tani ka sëmundje. Nuk di nëse mund të kërkojë nga larg dhe si t'i provojë vitet e punës.

Ai që ka marrë refuzim. Zyra ka përgjigjur se nuk provohet lidhja, dhe nuk e di nëse ka ende kohë për ta kundërshtuar. Këtu nuk ka kohë për të humbur.

Në të gjitha rastet, çështja është e njëjtë: si të rindërtohet puna që nuk është shkruar askund.

Pasojat në shtëpi, në pagë dhe në lejen e qëndrimit

Sëmundja e lidhur me punën nuk është vetëm çështje shëndeti. Prek të ardhurat, sepse punëtori nuk mund të vazhdojë të punojë në të njëjtin mënyrë, dhe prek familjen, sepse kujdesi mjekësor merr kohë dhe para. Kur njohja vonohet, pagesat vonohen, dhe shpenzimet mjekësore mbulohen nga xhepi.

Për të huajt, leja e qëndrimit shpesh varet nga puna. Kur punëtori sëmuret dhe humb vendin e punës, lind pyetja se çfarë ndodh me lejen. Zyrat kanë rregulla të posaçme për ata që janë të sëmurë, por kërkojnë dokumente të sakta mjekësore dhe të punës; mos u mbështetni te thashethemet.

Në familje, sëmundja ndryshon rolet: dikush duhet të kujdeset, dikush duhet të punojë më shumë. Fëmijët mësojnë shpejt të ndihmojnë dhe humbasin kohë shkolle. Është e arsyeshme të flitet për këtë me shpjegim të thjeshtë dhe pa fshehur të vërtetën.

Në rastet kur sëmundja shfaqet pasi punëtori është kthyer në Shqipëri, kërkesat për njohje bëhen nga larg dhe zyrat kërkojnë shpesh prani ose dokumente të përkthyera. Kjo rrit kohën dhe shpenzimet, prandaj çdo dokument i mbledhur herët kursen muaj më vonë.

Në shumë familje, pagesa e njohjes është diferenca mes qëndrimit dhe kthimit. Nëse njohja vonohet, familja duhet të vendosë shpejt çfarë të shesë, çfarë të ndalojë dhe kujt t'i kërkojë ndihmë. Këto vendime merren më lehtë kur dihet se dosja ecën dhe kur çdo afat është shënuar.

Fjalët dhe lëvizjet që dëmtojnë kërkesën

• Mos e pranoni vetë faktin që «nuk ka lidhje me punën». Mjeku ose zyra mund ta shkruajë atë që thoni, dhe pastaj duket sikur e keni pranuar vetë.
• Mos firmosni deklarata që nuk i kuptoni. Disa formularë kërkojnë të deklaroni se nuk keni kërkesa; kërkoni përkthim dhe mos e nënshkruani menjëherë.
• Mos e shkatërroni dosjen e vjetër të punës. Fletëpagesat e ngjyrosura, kontratat e vjetra, fotografitë e kantierit janë prova të rralla.
• Mos pranoni «shlyerje» nga ish-punëdhënësi pa e lexuar. Një pagesë e vogël kundrejt një firme mund të shuajë të drejta të mëdha.
• Mos e lini mjekun pa informacionin e punës. Diagnoza shkruhet sipas asaj që i thoni; nëse nuk përmendni ekspozimin, ai nuk hyn në dosje.
• Mos prisni që sëmundja të «bëhet e rëndë» para se të kërkoni. Afatet nuk presin dhe provat zbehen.
• Mos pranoni për ekspertizë mjeke të cilin nuk e njihni pa pasur mbrojtës. Ekspertiza peshon më shumë se çdo fjalë tjetër në këtë dosje.

Arsyeja e përbashkët: sëmundja e lidhur me punën provohet me dokumente dhe me konsistencë. Çdo deklaratë që ndryshon nga zyra në zyrë, çdo dokument që mungon pa shpjegim, i jep kundërshtarit rast të dyshojë. Mbani një version të vetëm të historikut të punës dhe tregojeni njësoj kudo, para mjekut, para zyrës dhe para avokatit, edhe kur kujtesa duket e paqartë.

Kartela, kontrata dhe raporte që e mbajnë kohën

• Fletëpagesat dhe kontratat e punës. Edhe të vjetrat, edhe të përkohshmet. Tregojnë ku, kur dhe me kë keni punuar, dhe janë provë e rëndësishme.
• Dokumentet mjekësore nga fillimi. Vizitat, analizat, diagnozat, recetat; renditini sipas datës dhe mos i hidhni asnjëherë. Rruga e sëmundjes është vetë provë.
• Emrat e kolegëve dhe të vendeve të punës. Dëshmitarët që mund të tregojnë ekspozimin; shënoni edhe mënyrën si t'i gjeni sot.
• Përshkrimi i detyrave dhe i materialeve. Çfarë prekeshit, çfarë thithshit, çfarë mbronte punën; i shkruar sot, ndërsa kujtesa është e freskët.
• Fotografitë e kantierit, të fabrikës ose të mjetit. Mund të tregojnë mungesën e mbrojtjes.
• Vërtetimet e kontributeve. Nga zyrat e kontributeve, për të provuar periudhat e punës së deklaruar.
• Korrespondenca me zyrat. Çdo kërkesë, çdo refuzim, me datën e marrjes, sepse afatet fillojnë nga ajo ditë.
• Dokumentet e identitetit dhe të qëndrimit. Dhe adresa aktuale për njoftimet.

Mos kini frikë nëse mungojnë gjëra. Shumë punëtorë nuk kanë ruajtur asgjë nga vitet e hershme të punës, dhe zyrat e dinë këtë. Në këto raste lista e dëshmitarëve, fotografitë dhe deklaratat e ish-kolegëve bëhen jetike. Shënoni çdo emër që mbani mend, edhe pa numër telefoni; ndonjëherë gjurma gjendet përmes dikujt tjetër. Ruani edhe çdo letër nga zyra e kontributeve, edhe kur duket e parëndësishme, sepse kontributet e deklaruara janë shpesh prova e vetme e periudhës.

Ekspozim në Itali, diagnozë në Shqipëri

Sëmundja që ka lindur në Itali dhe del në Shqipëri jeton mes sistemesh të ndryshme: mjeku shqiptar vë diagnozën, zyra italiane kërkon dokument italian. Raportet mjekësore nga Shqipëria duhen përkthyer dhe, shpesh, vërtetuar para se të pranohen në Itali. Vlerësimi mjekësor mund të kërkohet përsëri nga ekspertë italianë, dhe kjo kërkon prani ose organizim të posaçëm.

Kush është kthyer në Shqipëri duhet të dijë që kërkesa mund të ndiqet nga larg me anë të një përfaqësuesi, por që disa hapa kërkojnë prani. Për këtë arsye duhet planifikuar udhëtimi, dhe jo të pritet njoftimi i fundit. Posta mes vendeve vonon dhe afatet nuk e llogarisin vonesën.

Dëshmitarët e punës — shokët e kantierit — mund të jenë tani në vende të ndryshme: disa në Itali, disa në Shqipëri, disa diku tjetër. Mbledhja e deklaratave të tyre kërkon kohë dhe shpesh përkthim. Mbrojtja në Itali dhe një mbrojtës në Shqipëri mund të bashkëpunojnë për ta bërë këtë pa humbur muaj.

Konsullata mund të ndihmojë me dokumente identiteti dhe me informacion të përgjithshëm, por nuk ndërhyn në zyrat italiane të njohjes. Çështja ndiqet drejtpërdrejt nga mbrojtësi italian, me ndihmën e familjes në Shqipëri.

Nëse jeni kthyer përfundimisht në Shqipëri, caktoni një person të besuar atje që mund të marrë postën dhe të dërgojë dokumente. Pa këtë lidhje, njoftimet e zyrave italiane mbeten në kutinë e adresës së vjetër dhe afatet kalojnë pa e ditur.

Si e ndërton studio dosjen e punës së gjatë

Dosja e sëmundjes së lidhur me punën ndërtohet nga pas përpara. Fillojmë nga diagnoza dhe nga dokumentet mjekësore që keni, dhe shkojmë drejt viteve të punës: ku, kur, me ç'detyra dhe me çfarë kontakti me materialet. Kërkojmë çdo fletëpagesë, kontratë dhe emër dëshmitari që mund të gjendet.

Dërgoni dokumentet në avvmassimoromano@gmail.com si fotografi të lexueshme dhe shkruani shkurt historikun e punës. Në bisedën hyrëse pyesim për llojin e punës, për vendet, për periudhat jashtë Italisë dhe për çdo njoftim të marrë nga zyrat. Biseda zhvillohet në shqip, dhe termat mjekësorë shpjegohen thjesht.

Pjesa penale e dosjes — kur ekziston dyshimi për mungesë të masave të sigurisë — ndahet nga ajo e njohjes administrative, që të mos ngatërrohen afatet. Studio ka seli në Romë, Milano dhe Napoli, dhe bashkëpunon me ekspertë mjeko-ligjorë kur kërkohet vlerësim i palës.

Nuk premtojmë njohje dhe nuk bëjmë parashikime mbi shumat. Ajo që bëjmë është të mos humbasë asnjë afat dhe të ndërtohet dosja sa më mirë me atë që ekziston. Kur mungon dokumenti, kërkojmë mënyra të tjera për ta provuar, me dëshmi dhe me ekspertizë.

Kur dosja kërkon ekspertizë mjekësore, studio bashkëpunon me mjekë të pavarur dhe ju shpjegon çfarë do të vlerësojë ekspertiza, çfarë shpenzimi duhet parashikuar dhe çfarë të dhënash duhen sjellë me vete në vizitë.

Pyetje për avokatin mbi ekspozimin dhe përgjegjësinë

• A është sëmundja ime e njohur si e lidhur me punën? Pyesni nëse prezumohet lidhja apo duhet provuar hap pas hapi.
• Si i provoj vitet e punës pa kontratë? Kërkoni të dini çfarë dëshmish pranohen dhe si merren.
• Çfarë afatesh janë të hapura tani? Pyetja është më e rëndësishmja; kërkoni listë me datat.
• A duhet të bëj ekspertizë mjekësore të palës? Dhe kush e paguan, sidomos kur pranohet ndihma juridike.
• A ka rrezik të ketë ndonjë përgjegjësi penale të punëdhënësit? Dhe çfarë roli kam unë në këtë rast.
• Si ndikon kthimi im në Shqipëri te kërkesa? Pyesni për prezencën, përfaqësimin dhe dokumentet.
• Çfarë ndodh me lejen e qëndrimit nëse nuk mund të punoj më? Kërkoni udhëzim të qartë.
• A mund të kërkojnë familjarët pas vdekjes? Dhe me çfarë dokumentesh.

Në takimin hyrës sillni historikun e punës të shkruar sipas viteve dhe dokumentet mjekësore të renditura. Nëse nuk mbani mend datat, shkruani çfarë mbani mend dhe përafërsisht kur; avokati do t'i verifikojë me kontributet. Pyesni gjithashtu kush do të ndjekë çdo rrugë veç e veç: njohjen administrative, çështjen e punës dhe, nëse ka vend, pjesën penale. Kërkoni që përgjigjet t'ju jepen me shkrim, që t'ia tregoni familjes dhe mjekut kur është nevoja. Pyesni edhe sa kohë merr secila rrugë, pa pritur kurrë premtim të sigurt.

Terma mjekësorë dhe administrativë në dosje

Njohje është vendimi i zyrës që pranon se sëmundja vjen nga puna. Pa të, nuk hapet trajtimi ekonomik, dhe çdo kërkesë tjetër mbetet pezull.

Lista zyrtare e sëmundjeve është regjistri i sëmundjeve për të cilat lidhja me punën prezumohet. Nëse sëmundja ndodhet aty, mjafton të provohet që keni kryer atë punë.

Ankesë administrative është kundërshtimi fillestar i refuzimit, para zyrës vetë. Ka afate të prera, dhe kush i humbet nuk e humbet të drejtën, por e kalon rrugën në gjykatë pa një hap mbrojtës.

Gjykata e punës është vendi ku ankohet refuzimi i fundit. Ndryshon nga gjykata penale, dhe shqyrton të drejtat e punës dhe të ndihmës.

Ekspertizë mjekësore e palës është mendimi i mjekut që zgjedh pala, për të provuar lidhjen mes punës dhe sëmundjes. Zakonisht është elementi që ndryshon pamjen e dosjes.

Ndihmë juridike është mbulimi i shpenzimeve nga shteti për ata me të ardhura të ulëta. Mund të përfshijë edhe shpenzime ekspertize.

Procedim penal është hetimi që hapet kur dyshohet për vepër, për shembull mungesë e masave të sigurisë. Është i ndarë nga njohja.

Ekspozim është kontakti me materialin ose me kushtet që mund të kenë shkaktuar sëmundjen; kohëzgjatja dhe lloji i tij janë çelësi i provës.

Dosje mjekësore është përmbledhja e vizitave, analizave dhe diagnozave; mbahet e renditur sipas datës dhe nuk hidhet asnjëherë.